Chapter 62

अथ द्विषष्टितमोऽध्यायः नारद उवाच ब्रह्मन् केन प्रकारेण रामो दाशरथिः स्वयम् । चकार मोक्षणं कुत्र युगे गौतमयोषितः ।। १ ।। रामावतारं सुखदं समासेन मनोहरम् । कथायस्व महाभाग श्रोतुं कौतूहलं मम ।। २ ।। नारायण उवाच ब्रह्मणा प्रार्थितो विष्णुर्जातो दशरथात्स्वयम् । कौसल्यायां च भगवांस्त्रेतायां च मृदाऽन्वितः ।। ३ ।। कैकेय्यां भरतश्चैव रामतुल्यो गुणेन च । लक्ष्मणश्चापि शत्रुघ्नः सुमित्रायां गुणार्णवः ।। ४ ।। पिश्वामित्रप्रेषितश्च श्रीरामश्च सलक्ष्मणः । प्रययौ मिथिलां रम्यां सीताग्रहणहेतवे ।। ५ ।। दृष्ट्वा पाषाणारूपा च रामो वर्त्मनि कामिनीम् । विश्वामित्रं च पप्रच्छ कारणं जगदीश्वरः ।। ६ ।। रामस्य वचनं श्रुत्वा विश्वामित्रो महातपाः । उवाच तत्र धर्मिष्ठो रहस्यं सर्वमेव च ।। ७ ।। कारणं तन्मुखाच्छ्रृत्वा रामो भुवनपावनः । पस्पर्श पादाङ्गुलिना सा बभूव च पद्मिनी ।। ८ ।। सा राममाशिषं कृत्वा प्रययौ भर्तृ मन्दिरम् । शुभाशिषं ददौ तस्मै भार्या संप्राप्य गौतमः ।। ९ ।। रामश्च मिथिलां गत्वा धनुर्भङ्गं शिवस्या च । चकार पाणिग्रहणं सीतायाश्चैव नारद ।। १० ।। कृत्वा विवाहं राजेन्द्रो भृगुदर्प निहत्य च । णयोध्यां प्रययौ रम्यां क्रीडाकौतुकमङ्गलैः ।। ११ ।। राजा पुत्रं नृपं कर्तुमिषेय कृतसादरम् । सप्ततीर्थोदकं तूर्णमानीय मुनिपुंगवान् ।। १२ ।। कृताधिवासं श्रीरामं सर्व मङ्गलसंयुतम् । दृष्ट्वा भरतमाता च कैकेयी शोकविह्वला ।। १३ ।। वरयामास राजानं पूर्वमङ्गीकृतं वरम् । रामस्य वनवासं च राजत्वं भरतस्य च ।। १४ ।। वरं दातुं महाराजो नेयेष प्रेममोहितः । धर्मसत्यभयेनैवोवाच रामो नृपं सुधी। ।। १५ ।। श्रीराम उवाच तडागशतदानेन यत्पुण्यं लभते नरः । ततोऽधिकं च लभते वापीदानेन निश्चितम् ।। १६ ।। दशवापीप्रदानेन यत्पुण्यं लभते नरः । ततोऽधिकं च लभते पुण्यं कन्याप्रदानतः ।। १७ ।। दशकन्याप्रदानेन यत्पुण्यं लभते नरः । ततोऽधिकं च लभते यज्ञैकेन नराधिप ।। १८ ।। शतयज्ञेन यत्पुण्यं लभते पुण्यकृज्जनः । ततोऽधिकं च लभते पुत्रास्यदर्शनेन च ।। १९ ।। दर्शने शतपुत्राणां यत्पुण्यं लभते नरः । तत्पुण्यं लभते नूनं पुण्यवान्सत्यबालनात् ।। २० ।। न हि सत्यात्परो धर्मो नानृतात्पातकं परम् । न हि गह्घासमं तीर्यं म देवः केशवात्परः ।। २१ ।। नास्ति धर्मात्परो बन्धुर्नास्ति धर्मात्परं धनम् । धर्मात्प्रियः परः को वा स्पधर्मं रक्ष यत्नतः ।। २२ ।। स्वधर्मे रक्षिते तात शश्वत्सर्वत्र मङ्गलम् । यशस्यं सुप्रतिष्ठा च प्रतापः पूजनं परम् ।। २३ ।। यतुर्दशाब्दं धर्मेण त्यक्त्वा गृहसुखं म्रमन् । वनवासं करिष्यामि सत्यस्य पालनाय ते ।। २४ ।। कृत्वा सत्यं च शपथमिच्छयाऽनिच्छयाऽथवा । न कृर्यात्पालनं यो हि भस्मान्तं तस्य सूतकम् ।। २५ ।। कुम्भीपाके स पचति यावच्चन्द्रदिवाकरौ । ततो मूको भवेत्कुषठी मानवः सप्तजन्मसु ।। २६ ।। इत्योवमुक्त्वा श्रीरामो विधाय कल्कलं जटाम् । प्रययौ च महारण्ये सीतया लक्ष्मणेन च ।। २७ ।। पुत्रशोकान्महाराजास्तत्याज स्वतनुं मुने । पालनाय पितुः सत्यं रामो बभ्रामकानन ।। २८ ।। कालान्तरे महारण्ये भगिनी रावणस्य च । भ्रमन्ती कानने घोरे भर्त्रा सार्धं सुगौतुकात् ।। २९ ।। ददर्श रामं कुलटा कामार्ता राक्षसी तदा । पुलकाञ्चितसर्वाङ्गी सूर्च्छमाप स्मरेण च ।। ३० ।। श्रीरामनिकटं गत्वा सस्मितोवाच कामुकी । शस्वधौवनसंयुक्ताऽतिप्रौढा कामदुर्मदा ।। ३१ ।। शूर्पणखोवाच हेराम हे धनश्याम रूपधाम सुणान्वित । मायानुरक्तां वनितां मां गृहाण सुनिर्जने ।। ३२ ।। श्रुत्वा शूर्पणखावाक्यं धर्मं संस्मृत्य धार्मिकः । उवाच सधुरें वाक्यं शावभीतश्च नारद ।। ३३ ।। श्रीराम उवाच अम्बमातः सभार्योऽहमभार्यं गच्छ मेऽनुजम् । दुःखं प्रियोऽन्यां प्रभजेदितरं च सुखालयम् ।। ३४ ।। रामस्य वचनं श्रुत्वा प्रययौ लक्ष्मणं मुदा । ददर्श लक्षमणं शान्तं कान्तं च लक्षणान्वितम् ।। ३५ ।। मां भजस्व महाभागेत्युवाच च पुनः पुनः । लक्ष्मणास्तद्वचः श्रुत्वा तामुवाच कुतूहलात् ।। ३६ ।। लक्ष्मण उवाच विहाय रामं सर्वेशं हे मूढे दासमिच्छसि । सीतादासी च मत्पत्नी सीतादासोऽहमेव च ।। ३७ ।। भव सीतासपत्नी त्वं गच्छ रामं मदीश्वरम् । तव पुत्रो भविष्यामि सीतायाश्चयथा सति ।। ३८ ।। लक्ष्मणास्य वचः श्रुत्वा कामेन हृतमानसा । उवाच लक्ष्मणं मूढा शुष्ककण्ठेष्ठतालुका ।। ३९ ।। शूर्पणखोवाच यदी त्यजसि मां मूढ कामात्स्वयमुपस्थिताम् । युवयोश्च विपत्तिश्च भविष्य ति न संशयः ।। ४० ।। ब्रह्मा च मोहिनीं त्यक्तवा विश्वेऽपूज्ये बभूव सः । रम्भाशापेन दक्षश्च छागमस्तो बभूव सः ।। ४१ ।। स्वर्वैद्यश्चोर्वशीशापाद्यज्ञभागविवर्जितः । रूपहीनः कुबेरश्च मेनाशापेन लक्ष्मण ।। ४२ ।। कामो घृताचीशापेन बभूव भस्मसाच्छिवात् । बलिर्मदालसाशापाद्भ्रष्टराज्यो बभूव ह ।। ४३ ।। शापेन मिश्रकेश्याश्च हृतभार्यो बृहस्पतिः । मम शापात्तथा रामो हृतभार्यो भविष्यति ।। ४४ ।। कामातुरां यौवनस्थां भार्या स्वयमुपस्थिताम् । न त्यजेद्धर्मभीतश्च श्रुतं माध्यंदिने पुरा ।। ४५ ।। इह त्यक्त्वा पिबद्ग्रस्तः परत्र नरकं व्रजेत् । श्रुत्वा शूर्पणखावाक्यमर्धयन्द्रेण लक्ष्मणः ।। ४६ ।। चिच्छेद नासिकां तस्याः क्षुरधारेण लीलया । तस्या भ्राता च युयुधे बलवान्खरदूषणः ।। ४७ ।। ससैन्यो लक्ष्मणास्त्रेण स जगाम यमालयम् । चतुर्दशसहस्रं च राक्षसान्खरदूषणम् ।। ४८ ।। मृतान्दृष्ट्वा शूर्पणखा भर्त्सयामास रावणम् । सर्वं निवेदनं कृत्वा जगाम पुष्करं तदा ।। ४९ ।। ब्रह्मणश्च वरं प्राप कृत्वा च दुष्करं तपः । उवाच तादृशीं दृष्ट्वा निराहारां तपस्विनीम् ।। ५० ।। सर्वज्ञस्तन्मनो मत्वा कृपासिन्धुश्च नारद ।। ५१ ।। ब्रह्मोवाच अप्राप्य रामं दृष्प्रापं करोषि दुष्करं तपः । जितेन्द्रियाणां प्रवरं लक्ष्मणं धर्मलक्षणम् ।। ५२ ।। ब्रह्मविष्णुशिवादीनामीश्वरं प्रकृतेः परम् । जन्मान्तरे च भर्तारं प्राप्स्यसि त्वं वरानने ।। ५३ ।। इत्येवमुक्त्वा ब्रह्म च जगाम स्वालयं मुदा । देहं तत्याज सा वह्नो सा च कुब्जा बभूव ह ।। ५४ ।। अथ शूर्पणखा वाक्यात्कोपात्कम्पितविग्रहः । जहार मायया सीतां मायावी राक्षसेश्वरः ।। ५५ ।। सीतां न दृष्ट्वा रामश्च मूर्च्छां प्राप चिरं मुने । चेतनां कारयामास भ्राता चऽऽध्यात्मिकेन च ।। ५६ ।। ततो बभ्राम गहनं शैलं च कंदरं नदम् । अहर्निशं च शोकार्तो मुनीनामाश्रमं मुने ।। ५७ ।। चिरमन्वेषणं कृत्वा न दृष्ट्वा जानकीं विभुः । चकार मित्रतां रामः सुग्रीवेण स्वयं प्रभुः ।। ५८ ।। निहत्य वालिनं बाणैर्ददौ राज्यं च लीलया । सुग्रीवाय च मित्राय स्वीकारपालनाय वै ।। ५९ ।। दूतान्प्रस्थापयामास सर्वत्र वानरेश्वाः । तस्थौ सुग्रीवभवने श्रीरामश्च सलक्ष्मणः ।। ६० ।। हनूमते वरं दत्तवा रम्यं रत्नाङ्गुलीयकम् । सीतायै शुभसंदेशं प्राणधारणकारणम् ।। ६१ ।। तं च प्रस्थापयामास दक्षिणां दिशमुत्तमाम् । सुप्रीत्याऽऽलिङ्गनं दत्त्वा पादरेणून्सुदुर्लभान् ।। ६२ ।। हनुमान्पययौ लङ्कां सीतान्वेषणहेतवे । रामादधीतसंदेशो ययौ रुद्रकलोद्भवः ।। ६३ ।। अशोककानने सीतां ददर्श शोककर्शिताम् । निराहारामतिकृशां कुह्वां चन्द्रकलामिव ।। ६४ ।। सततं राम रामेति जपन्तीं भक्तिबूर्वकम् । बिभ्रतीं च जटाभारं तप्तकाञ्चनसंनिभाम् ।। ६५ ।। ध्यायमानां पदाब्जं च श्रीरामस्य दिपानिशम् । शुद्धाशयां सुशीलां च सुव्रतां च पतिव्रताम् ।। ६६ ।। महालक्ष्मीलक्ष्मयुक्तां प्रज्वलन्तीं स्वतेजसा । पुण्यदां सर्वतीर्थानां दृष्ट्वा भुवनपावतीम् ।। ६७ ।। प्रणम्य मातरं दृष्ट्वा रुदतीं वायुनन्दनः । रत्नाङ्गुलीयं रामस्य ददौ तस्यै मुदाऽन्वितः ।। ६८ ।। रुरोद धर्मी तां दृष्ट्वा धृत्वा तच्चरणाम्बुजम् । उवाच रामसंदेशं सीताजीवनरक्षणम् ।। ६९ ।। हनुमानुवाच पारेसमुद्रं श्रीरामः संनद्धश्च सलक्ष्मणः । बभूव राममित्रं च सुग्रीवो बलवान्कपिः ।। ७० ।। रामश्च वालिनं हत्वा राज्यं निष्कण्टकं ददौ । सुग्रीवाय च मित्राय तद्भार्यं वालिना हृताम् ।। ७१ ।। सुग्रीवश्च तवोद्धारं स्वीचकार च धर्मतः । वानराश्च ययुः सर्वे तवान्वेषणकारणात् ।। ७२ ।। प्राप्य मङ्गलवार्तां च मत्तो राजीवलोचनः । गम्भीरं सागरं बद्ध्वा सोऽचिरेणाऽऽगमिष्यति ।। ७३ ।। निहत्य रावणं पापं सपुत्रं च सबान्धवम् । करिष्यत्यचिरेणैव हे मातस्तव मोक्षणम् ।। ७४ ।। अद्य रत्नमयीं लङ्कां निःशङ्कस्त्वतप्रसादतः । भस्मीभूतां करिष्यामि मातः पश्य च सस्मितम् ।। ७५ ।। मर्कटीडिम्भतुल्यां च लङ्कां पश्यामि सुव्रते । मूत्रतुल्यं समुद्रं च शरावमिव भूतलम् ।। ७६ ।। पिपीलिकासंघमिव ससैन्यं रावणं तथा । संहर्तुं च समर्थोंऽहं मुहूर्तार्धेन लीलया ।। ७७ ।। रामप्रतिज्ञारक्षार्थं न हनिष्यामि सांप्रतम् । स्वस्था भव महाभागे त्यज भीतिं मदीश्वरि ।। ७८ ।। पानरस्य वचः श्रुत्वा रुरोदोच्चैर्मुहुर्मुहुः । उवाच वचनं भीता रामपतिव्रता ।। ७९ ।। सीतोवाच अये जीवति मे रामो मच्छोकार्णवदारुणात् ।। ८० ।। अपि मे कुशली नाथः कौसल्यानन्दनः प्रभु । कीदृशश्च कृशाङ्गश्च जानकीजीवनोऽधुना ।। ८१ ।। किमाहारश्च किं भुङ्क्ते मम प्रणाधिकः प्रियः । अपि पारे समुद्रस्य सत्यं सीतापतिः स्वयम् ।। ८२ ।। अपि सत्यं क संनद्धो न शोकेन हतः प्रभुः । अपि स्मरति मां पापां स्वामिनो दुःखरूपिणीम् ।। ८३ ।। मदर्थे कति दुःखं वा संप्राप स मदीश्वरः । हारो नाऽऽरोर्पितः कण्ठे पुरा व्यवहितो रतौ ।। ८४ ।। अधुनैवाऽऽवयोर्मध्ये समुद्रः शतयोजनः । अपि द्रक्ष्यामि तं रामं करुणासागरं प्रभुम् ।। ८५ ।। कान्तं शान्तं नितान्तं च धर्मिष्ठं धर्मकर्मणि । अपि सेवां करिष्यामि पादपद्मे पुनः प्रभोः ।। ८६ ।। पतिसेवाविहीनाया मूढाया जीवनं दृथा । अपि मे धर्मपुत्रश्च सत्यं जीवति लक्ष्मणः ।। ८७ ।। मच्छोकसागरे मग्नो भग्नदर्पो मया विना । वीराणां प्रवरो धर्मी देवकल्पश्च देवरः ।। ८८ ।। अपि सत्यं ससंन्नद्धो सत्प्रभोरनुजः सदा । अपि द्रक्ष्यामि सत्यं तं लक्ष्मणं धर्मलक्षणम् ।। प्राणानामधिकं प्रेम्णा धन्यं पुण्यस्वरूपिणम् ।। ८९ ।। इत्येवं वचनं श्रुत्वा दत्त्वा प्रत्युत्तरं शुभम् । भस्मीभूतां च तां लङ्कां चकार लीलया मुने ।। ९० ।। पुनः प्रबोधं तस्यै च दत्तवा वायुसुतः कपिः । प्रययौ लीलया वेगाद्यत्र राजीवलोचनः ।। ९१ ।। सर्वं तत्कथायामास वृत्तान्तं मातुरेव च । सीतामङ्गलवृत्तान्तं श्रुत्वा रामो रुरोद च ।। ९२ ।। रुतोदोच्चैर्लक्ष्मणश्च सुग्रीवश्चापि नारद । वानरा रुरुदुः सर्वे सहबलपराक्रमाः ।। ९३ ।। निबध्य सेतुं लङ्कां च प्रययौ रघुनन्दनः । ससैन्यः सानुजः शीघ्रं संनद्धश्चापि नारद ।। ९४ ।। निहत्य रावणं रामो रणं कृत्वा सबान्धवम् । चकार मोक्षणं ब्रह्मन् सितायश्च शुभेक्षणे ।। ९५ ।। कृत्वा पुष्पकयानेन सीतां सत्यपरायणाम् । अयोध्यां प्रययौ शीघ्रं क्रीडाकौतुकमङ्गलैः ।। ९६ ।। क्रीडां चकार भगवान् सीतां कृत्वा च वक्षसि । विजहौ विरहज्वालां सीता रामश्च तत्क्षणम् ।। ९७ ।। सप्तद्वीपेश्वरो रामो बभूव पृथिवीतले । बभूव निखिला पृथ्वी आधिव्याधिविवर्जिता ।। ९८ ।। बभूवतू रामपुत्रौ धार्मिकौ च कुशीलवौ । तयोश्च पुत्रैः पौत्रेश्च सूर्यवंशोद्भवा नृपाः ।। ९९ ।। इति ते कथितं वत्स श्रीरामचरितं शुभम् । सुखदं मोक्षदं सारं पारपोतं भवार्णवे ।। १०० ।। इति श्रीब्रह्मo महाo श्रीकृष्णजन्मखo उत्तo नारदनाo श्रीरामाचरितं नाम द्विषष्टितमोऽध्यायः ।। ६२ ।।

atha dviṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ nārada uvāca brahman kena prakāreṇa rāmo dāśarathiḥ svayam | cakāra mokṣaṇaṃ kutra yuge gautamayoṣitaḥ || 1 || rāmāvatāraṃ sukhadaṃ samāsena manoharam | kathāyasva mahābhāga śrotuṃ kautūhalaṃ mama || 2 || nārāyaṇa uvāca brahmaṇā prārthito viṣṇurjāto daśarathātsvayam | kausalyāyāṃ ca bhagavāṃstretāyāṃ ca mṛdā'nvitaḥ || 3 || kaikeyyāṃ bharataścaiva rāmatulyo guṇena ca | lakṣmaṇaścāpi śatrughnaḥ sumitrāyāṃ guṇārṇavaḥ || 4 || piśvāmitrapreṣitaśca śrīrāmaśca salakṣmaṇaḥ | prayayau mithilāṃ ramyāṃ sītāgrahaṇahetave || 5 || dṛṣṭvā pāṣāṇārūpā ca rāmo vartmani kāminīm | viśvāmitraṃ ca papraccha kāraṇaṃ jagadīśvaraḥ || 6 || rāmasya vacanaṃ śrutvā viśvāmitro mahātapāḥ | uvāca tatra dharmiṣṭho rahasyaṃ sarvameva ca || 7 || kāraṇaṃ tanmukhācchrṛtvā rāmo bhuvanapāvanaḥ | pasparśa pādāṅgulinā sā babhūva ca padminī || 8 || sā rāmamāśiṣaṃ kṛtvā prayayau bhartṛ mandiram | śubhāśiṣaṃ dadau tasmai bhāryā saṃprāpya gautamaḥ || 9 || rāmaśca mithilāṃ gatvā dhanurbhaṅgaṃ śivasyā ca | cakāra pāṇigrahaṇaṃ sītāyāścaiva nārada || 10 || kṛtvā vivāhaṃ rājendro bhṛgudarpa nihatya ca | ṇayodhyāṃ prayayau ramyāṃ krīḍākautukamaṅgalaiḥ || 11 || rājā putraṃ nṛpaṃ kartumiṣeya kṛtasādaram | saptatīrthodakaṃ tūrṇamānīya munipuṃgavān || 12 || kṛtādhivāsaṃ śrīrāmaṃ sarva maṅgalasaṃyutam | dṛṣṭvā bharatamātā ca kaikeyī śokavihvalā || 13 || varayāmāsa rājānaṃ pūrvamaṅgīkṛtaṃ varam | rāmasya vanavāsaṃ ca rājatvaṃ bharatasya ca || 14 || varaṃ dātuṃ mahārājo neyeṣa premamohitaḥ | dharmasatyabhayenaivovāca rāmo nṛpaṃ sudhī| || 15 || śrīrāma uvāca taḍāgaśatadānena yatpuṇyaṃ labhate naraḥ | tato'dhikaṃ ca labhate vāpīdānena niścitam || 16 || daśavāpīpradānena yatpuṇyaṃ labhate naraḥ | tato'dhikaṃ ca labhate puṇyaṃ kanyāpradānataḥ || 17 || daśakanyāpradānena yatpuṇyaṃ labhate naraḥ | tato'dhikaṃ ca labhate yajñaikena narādhipa || 18 || śatayajñena yatpuṇyaṃ labhate puṇyakṛjjanaḥ | tato'dhikaṃ ca labhate putrāsyadarśanena ca || 19 || darśane śataputrāṇāṃ yatpuṇyaṃ labhate naraḥ | tatpuṇyaṃ labhate nūnaṃ puṇyavānsatyabālanāt || 20 || na hi satyātparo dharmo nānṛtātpātakaṃ param | na hi gahghāsamaṃ tīryaṃ ma devaḥ keśavātparaḥ || 21 || nāsti dharmātparo bandhurnāsti dharmātparaṃ dhanam | dharmātpriyaḥ paraḥ ko vā spadharmaṃ rakṣa yatnataḥ || 22 || svadharme rakṣite tāta śaśvatsarvatra maṅgalam | yaśasyaṃ supratiṣṭhā ca pratāpaḥ pūjanaṃ param || 23 || yaturdaśābdaṃ dharmeṇa tyaktvā gṛhasukhaṃ mraman | vanavāsaṃ kariṣyāmi satyasya pālanāya te || 24 || kṛtvā satyaṃ ca śapathamicchayā'nicchayā'thavā | na kṛryātpālanaṃ yo hi bhasmāntaṃ tasya sūtakam || 25 || kumbhīpāke sa pacati yāvaccandradivākarau | tato mūko bhavetkuṣaṭhī mānavaḥ saptajanmasu || 26 || ityovamuktvā śrīrāmo vidhāya kalkalaṃ jaṭām | prayayau ca mahāraṇye sītayā lakṣmaṇena ca || 27 || putraśokānmahārājāstatyāja svatanuṃ mune | pālanāya pituḥ satyaṃ rāmo babhrāmakānana || 28 || kālāntare mahāraṇye bhaginī rāvaṇasya ca | bhramantī kānane ghore bhartrā sārdhaṃ sugautukāt || 29 || dadarśa rāmaṃ kulaṭā kāmārtā rākṣasī tadā | pulakāñcitasarvāṅgī sūrcchamāpa smareṇa ca || 30 || śrīrāmanikaṭaṃ gatvā sasmitovāca kāmukī | śasvadhauvanasaṃyuktā'tiprauḍhā kāmadurmadā || 31 || śūrpaṇakhovāca herāma he dhanaśyāma rūpadhāma suṇānvita | māyānuraktāṃ vanitāṃ māṃ gṛhāṇa sunirjane || 32 || śrutvā śūrpaṇakhāvākyaṃ dharmaṃ saṃsmṛtya dhārmikaḥ | uvāca sadhureṃ vākyaṃ śāvabhītaśca nārada || 33 || śrīrāma uvāca ambamātaḥ sabhāryo'hamabhāryaṃ gaccha me'nujam | duḥkhaṃ priyo'nyāṃ prabhajeditaraṃ ca sukhālayam || 34 || rāmasya vacanaṃ śrutvā prayayau lakṣmaṇaṃ mudā | dadarśa lakṣamaṇaṃ śāntaṃ kāntaṃ ca lakṣaṇānvitam || 35 || māṃ bhajasva mahābhāgetyuvāca ca punaḥ punaḥ | lakṣmaṇāstadvacaḥ śrutvā tāmuvāca kutūhalāt || 36 || lakṣmaṇa uvāca vihāya rāmaṃ sarveśaṃ he mūḍhe dāsamicchasi | sītādāsī ca matpatnī sītādāso'hameva ca || 37 || bhava sītāsapatnī tvaṃ gaccha rāmaṃ madīśvaram | tava putro bhaviṣyāmi sītāyāścayathā sati || 38 || lakṣmaṇāsya vacaḥ śrutvā kāmena hṛtamānasā | uvāca lakṣmaṇaṃ mūḍhā śuṣkakaṇṭheṣṭhatālukā || 39 || śūrpaṇakhovāca yadī tyajasi māṃ mūḍha kāmātsvayamupasthitām | yuvayośca vipattiśca bhaviṣya ti na saṃśayaḥ || 40 || brahmā ca mohinīṃ tyaktavā viśve'pūjye babhūva saḥ | rambhāśāpena dakṣaśca chāgamasto babhūva saḥ || 41 || svarvaidyaścorvaśīśāpādyajñabhāgavivarjitaḥ | rūpahīnaḥ kuberaśca menāśāpena lakṣmaṇa || 42 || kāmo ghṛtācīśāpena babhūva bhasmasācchivāt | balirmadālasāśāpādbhraṣṭarājyo babhūva ha || 43 || śāpena miśrakeśyāśca hṛtabhāryo bṛhaspatiḥ | mama śāpāttathā rāmo hṛtabhāryo bhaviṣyati || 44 || kāmāturāṃ yauvanasthāṃ bhāryā svayamupasthitām | na tyajeddharmabhītaśca śrutaṃ mādhyaṃdine purā || 45 || iha tyaktvā pibadgrastaḥ paratra narakaṃ vrajet | śrutvā śūrpaṇakhāvākyamardhayandreṇa lakṣmaṇaḥ || 46 || ciccheda nāsikāṃ tasyāḥ kṣuradhāreṇa līlayā | tasyā bhrātā ca yuyudhe balavānkharadūṣaṇaḥ || 47 || sasainyo lakṣmaṇāstreṇa sa jagāma yamālayam | caturdaśasahasraṃ ca rākṣasānkharadūṣaṇam || 48 || mṛtāndṛṣṭvā śūrpaṇakhā bhartsayāmāsa rāvaṇam | sarvaṃ nivedanaṃ kṛtvā jagāma puṣkaraṃ tadā || 49 || brahmaṇaśca varaṃ prāpa kṛtvā ca duṣkaraṃ tapaḥ | uvāca tādṛśīṃ dṛṣṭvā nirāhārāṃ tapasvinīm || 50 || sarvajñastanmano matvā kṛpāsindhuśca nārada || 51 || brahmovāca aprāpya rāmaṃ dṛṣprāpaṃ karoṣi duṣkaraṃ tapaḥ | jitendriyāṇāṃ pravaraṃ lakṣmaṇaṃ dharmalakṣaṇam || 52 || brahmaviṣṇuśivādīnāmīśvaraṃ prakṛteḥ param | janmāntare ca bhartāraṃ prāpsyasi tvaṃ varānane || 53 || ityevamuktvā brahma ca jagāma svālayaṃ mudā | dehaṃ tatyāja sā vahno sā ca kubjā babhūva ha || 54 || atha śūrpaṇakhā vākyātkopātkampitavigrahaḥ | jahāra māyayā sītāṃ māyāvī rākṣaseśvaraḥ || 55 || sītāṃ na dṛṣṭvā rāmaśca mūrcchāṃ prāpa ciraṃ mune | cetanāṃ kārayāmāsa bhrātā ca''dhyātmikena ca || 56 || tato babhrāma gahanaṃ śailaṃ ca kaṃdaraṃ nadam | aharniśaṃ ca śokārto munīnāmāśramaṃ mune || 57 || ciramanveṣaṇaṃ kṛtvā na dṛṣṭvā jānakīṃ vibhuḥ | cakāra mitratāṃ rāmaḥ sugrīveṇa svayaṃ prabhuḥ || 58 || nihatya vālinaṃ bāṇairdadau rājyaṃ ca līlayā | sugrīvāya ca mitrāya svīkārapālanāya vai || 59 || dūtānprasthāpayāmāsa sarvatra vānareśvāḥ | tasthau sugrīvabhavane śrīrāmaśca salakṣmaṇaḥ || 60 || hanūmate varaṃ dattavā ramyaṃ ratnāṅgulīyakam | sītāyai śubhasaṃdeśaṃ prāṇadhāraṇakāraṇam || 61 || taṃ ca prasthāpayāmāsa dakṣiṇāṃ diśamuttamām | suprītyā''liṅganaṃ dattvā pādareṇūnsudurlabhān || 62 || hanumānpayayau laṅkāṃ sītānveṣaṇahetave | rāmādadhītasaṃdeśo yayau rudrakalodbhavaḥ || 63 || aśokakānane sītāṃ dadarśa śokakarśitām | nirāhārāmatikṛśāṃ kuhvāṃ candrakalāmiva || 64 || satataṃ rāma rāmeti japantīṃ bhaktibūrvakam | bibhratīṃ ca jaṭābhāraṃ taptakāñcanasaṃnibhām || 65 || dhyāyamānāṃ padābjaṃ ca śrīrāmasya dipāniśam | śuddhāśayāṃ suśīlāṃ ca suvratāṃ ca pativratām || 66 || mahālakṣmīlakṣmayuktāṃ prajvalantīṃ svatejasā | puṇyadāṃ sarvatīrthānāṃ dṛṣṭvā bhuvanapāvatīm || 67 || praṇamya mātaraṃ dṛṣṭvā rudatīṃ vāyunandanaḥ | ratnāṅgulīyaṃ rāmasya dadau tasyai mudā'nvitaḥ || 68 || ruroda dharmī tāṃ dṛṣṭvā dhṛtvā taccaraṇāmbujam | uvāca rāmasaṃdeśaṃ sītājīvanarakṣaṇam || 69 || hanumānuvāca pāresamudraṃ śrīrāmaḥ saṃnaddhaśca salakṣmaṇaḥ | babhūva rāmamitraṃ ca sugrīvo balavānkapiḥ || 70 || rāmaśca vālinaṃ hatvā rājyaṃ niṣkaṇṭakaṃ dadau | sugrīvāya ca mitrāya tadbhāryaṃ vālinā hṛtām || 71 || sugrīvaśca tavoddhāraṃ svīcakāra ca dharmataḥ | vānarāśca yayuḥ sarve tavānveṣaṇakāraṇāt || 72 || prāpya maṅgalavārtāṃ ca matto rājīvalocanaḥ | gambhīraṃ sāgaraṃ baddhvā so'cireṇā''gamiṣyati || 73 || nihatya rāvaṇaṃ pāpaṃ saputraṃ ca sabāndhavam | kariṣyatyacireṇaiva he mātastava mokṣaṇam || 74 || adya ratnamayīṃ laṅkāṃ niḥśaṅkastvataprasādataḥ | bhasmībhūtāṃ kariṣyāmi mātaḥ paśya ca sasmitam || 75 || markaṭīḍimbhatulyāṃ ca laṅkāṃ paśyāmi suvrate | mūtratulyaṃ samudraṃ ca śarāvamiva bhūtalam || 76 || pipīlikāsaṃghamiva sasainyaṃ rāvaṇaṃ tathā | saṃhartuṃ ca samarthoṃ'haṃ muhūrtārdhena līlayā || 77 || rāmapratijñārakṣārthaṃ na haniṣyāmi sāṃpratam | svasthā bhava mahābhāge tyaja bhītiṃ madīśvari || 78 || pānarasya vacaḥ śrutvā rurodoccairmuhurmuhuḥ | uvāca vacanaṃ bhītā rāmapativratā || 79 || sītovāca aye jīvati me rāmo macchokārṇavadāruṇāt || 80 || api me kuśalī nāthaḥ kausalyānandanaḥ prabhu | kīdṛśaśca kṛśāṅgaśca jānakījīvano'dhunā || 81 || kimāhāraśca kiṃ bhuṅkte mama praṇādhikaḥ priyaḥ | api pāre samudrasya satyaṃ sītāpatiḥ svayam || 82 || api satyaṃ ka saṃnaddho na śokena hataḥ prabhuḥ | api smarati māṃ pāpāṃ svāmino duḥkharūpiṇīm || 83 || madarthe kati duḥkhaṃ vā saṃprāpa sa madīśvaraḥ | hāro nā''rorpitaḥ kaṇṭhe purā vyavahito ratau || 84 || adhunaivā''vayormadhye samudraḥ śatayojanaḥ | api drakṣyāmi taṃ rāmaṃ karuṇāsāgaraṃ prabhum || 85 || kāntaṃ śāntaṃ nitāntaṃ ca dharmiṣṭhaṃ dharmakarmaṇi | api sevāṃ kariṣyāmi pādapadme punaḥ prabhoḥ || 86 || patisevāvihīnāyā mūḍhāyā jīvanaṃ dṛthā | api me dharmaputraśca satyaṃ jīvati lakṣmaṇaḥ || 87 || macchokasāgare magno bhagnadarpo mayā vinā | vīrāṇāṃ pravaro dharmī devakalpaśca devaraḥ || 88 || api satyaṃ sasaṃnnaddho satprabhoranujaḥ sadā | api drakṣyāmi satyaṃ taṃ lakṣmaṇaṃ dharmalakṣaṇam || prāṇānāmadhikaṃ premṇā dhanyaṃ puṇyasvarūpiṇam || 89 || ityevaṃ vacanaṃ śrutvā dattvā pratyuttaraṃ śubham | bhasmībhūtāṃ ca tāṃ laṅkāṃ cakāra līlayā mune || 90 || punaḥ prabodhaṃ tasyai ca dattavā vāyusutaḥ kapiḥ | prayayau līlayā vegādyatra rājīvalocanaḥ || 91 || sarvaṃ tatkathāyāmāsa vṛttāntaṃ mātureva ca | sītāmaṅgalavṛttāntaṃ śrutvā rāmo ruroda ca || 92 || rutodoccairlakṣmaṇaśca sugrīvaścāpi nārada | vānarā ruruduḥ sarve sahabalaparākramāḥ || 93 || nibadhya setuṃ laṅkāṃ ca prayayau raghunandanaḥ | sasainyaḥ sānujaḥ śīghraṃ saṃnaddhaścāpi nārada || 94 || nihatya rāvaṇaṃ rāmo raṇaṃ kṛtvā sabāndhavam | cakāra mokṣaṇaṃ brahman sitāyaśca śubhekṣaṇe || 95 || kṛtvā puṣpakayānena sītāṃ satyaparāyaṇām | ayodhyāṃ prayayau śīghraṃ krīḍākautukamaṅgalaiḥ || 96 || krīḍāṃ cakāra bhagavān sītāṃ kṛtvā ca vakṣasi | vijahau virahajvālāṃ sītā rāmaśca tatkṣaṇam || 97 || saptadvīpeśvaro rāmo babhūva pṛthivītale | babhūva nikhilā pṛthvī ādhivyādhivivarjitā || 98 || babhūvatū rāmaputrau dhārmikau ca kuśīlavau | tayośca putraiḥ pautreśca sūryavaṃśodbhavā nṛpāḥ || 99 || iti te kathitaṃ vatsa śrīrāmacaritaṃ śubham | sukhadaṃ mokṣadaṃ sāraṃ pārapotaṃ bhavārṇave || 100 || iti śrībrahmao mahāo śrīkṛṣṇajanmakhao uttao nāradanāo śrīrāmācaritaṃ nāma dviṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ || 62 ||