Chapter 61

अथैकषष्टि,मोऽध्यायः नारायण उवाच इति ते कथितं किंचिदिन्द्रस्य दर्पभञ्जनम् । अपरं श्रूयतां ब्रह्मन्सावधानं निगूढकम् ।। १ ।। समुद्रमथनं कृत्वा पीत्वाऽमृतरसं पुरा । निर्जित्य दैत्यसंघांश्च बहुदर्पो बभूव ह ।। २ ।। तदा कृष्णो बलिद्वारा शक्रदर्प बभञ्ज ह । भ्रष्टश्रियो बभूवुस्ते देवा इन्द्रपुरोगमाः ।। ३ ।। तदा बृहस्पतेः स्तौत्राददितेश्च व्रतेन ते । जातश्च स्वांशकलयाऽप्यदित्यां वामनो विभुः ।। ४ ।। याच्ञां कृत्वा बलिं राज्यं कृपया च कृपानिधिः । तस्मै ददौ महेन्द्राय देवेम्यश्चापि संपदम् ।। ५ ।। बभूव शक्रदर्पश्च पुनः कल्पान्तने पुरा । विभुर्दुवसिसो द्वारा जहार तच्छ्रियं मुने ।। ६ ।। पुनर्ददौ च कृपया कृपालुर्भक्तवत्सलः । पुनः श्रीदुर्मदः सोऽपि जहार गौतमप्रियाम् ।। ७ ।। तदा गौतमशापेन भमाङ्गश्च बभूव सः । संप्राप यातनामिन्द्रः स्वाङ्गवेदनया पुरा ।। ८ ।। उच्चैस्तं जहसुर्दृष्ट्वा ऋषयो मनवस्तदा । देवाश्च लज्जिताः सर्वे मृततुल्यो बृहस्पतिः ।। ९ ।। तदा सहस्रवर्ष च तपस्तप्त्वा रवेः पुरा । रवेर्वरेण शक्रः स सहस्राक्षो बभूव ह ।। १० ।। कलङ्करूपमिन्द्रस्य तच्चक्षुर्निकरं परम् । यथा चनद्रे कलङ्कश्च तानकाहरणादभूत् ।। ११ ।। नारद उवाच ब्रह्मन् केन प्रगारेण जहार गौतमप्रियाम् । महासतीसमहल्यां च पूज्यां भुवनपादनीम् ।। १२ ।। शुद्धाशायां महाभागां निर्मलां कमलाकलाम् । एतद्वेदितुमिच्छामि वद वेदविदां वर ।। १३ ।। नारायण उवाच पुष्करे तीर्थयात्रायां सूर्यपर्वणि नारद । तत्राऽऽगतामहल्यां च ददर्श पाकशासनः ।। १४ ।। सुस्मितां सुदर्ती शान्तां पीनक्षोणिपयोधराम् । म्रर्च्छामवाप चेन्द्रश्च दृष्टिमात्रेण तत्त्क्षणात् ।। १५ ।। अथापरदिने तां च दृष्ट्वा सन्दाकिनी तटे । एकाकिनीं सुस्मिसां च स्नातीं नग्नां सलज्जिताम् ।। १६ ।। दृष्ट्वा श्रोणिं स्तनयुगमतीव विपुलं हरिः । मूर्च्छमवाप कामार्तो जहार चेतनां पुनः ।। १७ ।। क्षणेन चेतनां प्राप्य गत्वा कामी तदन्तिकम् । उवाच श्लक्ष्णया वाचा विनयेन पतिव्रताम् ।। १८ ।। महेन्द्र उवाच अहो गुणमहो रूपमहो किं वा नवं वयः । अहो किं वा मुखश्रीस्ते शरच्चन्द्रं विनिन्दती ।। १९ ।। अहोकटाक्षं कुटिलं पुंसां चित्तविकर्षणम् । किमहो लोचनं पद्मप्रभामोचनमीप्सितम् ।। २० ।। गमनं रमणीयं च गचखञ्जनभञ्जनम् । अहो वाक्यं सुमधुरं पीयूषादपि दुर्लभम् ।। २१ ।। किमहो विपुलश्रोणी कामाधारा मनोहरा । कामदा कामुकायैव मुनिमानसमोहिनी ।। २२ ।। अतीव कठिना पीना रम्भास्च म्भविडम्बिता । अहो नितम्बयुगुलं वर्तुलं चन्द्रबिम्बवत् ।। २३ ।। श्रीयुक्तं श्रीफलयुगतुल्यं ते स्तनयुग्मकम् । अत्युन्नतं सुकठिनं त्रैलोक्यचित्तमोहनम् ।। २४ ।। अहो किं वा तपस्तेपे गौतमश्च तपोधनः । संप्राप यत्फलेनैव सुदतीं सुन्दरीं वराम् ।। २५ ।। निषेव्य प्रकृतिं दुर्गा विष्णुमायां सनातनीम् । लक्ष्मीं च लक्ष्मीसदृशीमीदृशीं प्राप पद्मिनीम् ।। २६ ।। सुकोमलां सुवदनां ललनां नलिनाननाम् । शुद्धां च सुदतीं श्यामां न्यग्रोधदलमध्यमाम् ।। २७ ।। त्वत्पालनं च जानामिकामशास्त्रविचक्षणः । कामो वा कामुकश्चन्द्र किं त्वा जानाति गौतमः ।। २८ ।। ‰ मां प्रशंसन्ति नित्यं ते कामशास्त्रविचक्षणाः । उर्वश्याद्यश्चाप्सरसो मां प्रशंसन्ति संततम् ।। २९ ।। दासिं कृत्वा च दास्यामि शचीं तुम्यं वरानने । त्रैलोक्यलक्ष्मी विपुलां गृहण त्यज गौतमम् ।। ३० ।। अनभिज्ञं कामशास्त्रे दुर्बलं च तपस्विनम् । अव्यवाहार्य निष्कामं नारायणपरायणम् ।। ३१ ।। अविदग्धो विधाता च योजयामाम योऽक्षमम् । ईदृशीं कामुकीं रम्यां ददाति च तपस्विने ।। ३२ ।। इत्युक्त्वा कामुकः शक्रः पपात चरणे मृदा । तमुवाच महासध्वी वेदोक्तं च यथौचितम् ।। ३३ ।। अहल्योवाच अभाग्याद्ब्रह्मणश्चापि मरीचेश्च तपस्विनः । अभाग्यात्कश्यपस्यापि त्वं पुत्रः पापमानसः ।। ३४ ।। किं तज्जपेन तपसा मौनेन च व्रतेन च । सुरार्चनेन तीर्थेन स्त्रीभिर्यस्य मनोहृतम् ।। ३५ ।। स्त्रीरूपं निर्मितं सृष्टौ मोहाय कामिनां मनः । अन्यथा न भवेत्सृष्टिः स्रष्टा तेने पुराऽऽज्ञया ।। ३६ ।। सर्व मायाकरण्डश्च धर्ममार्गार्गलं नृणाम् । व्यवधानं च तपसां दोषाणामाश्रयं परम् ।। ३७ ।। कर्मबन्धनिबद्धानां निगडं कठिनं स्मृतम् । प्रदीपरूपं कीटानां मीनानां बडिशं यथा ।। ३८ ।। विषकृम्भं दुग्धमुखमारम्भे मधुनोपमम् । परिणामे दुःखबीजं सोपानं नरकस्य च ।। ३९ ।। ऋषयः सनकाद्याश्च नोद्वाहं चक्रुरीप्सित्म् । परस्त्रीषु मनो येषां तेषां सर्व च निष्फलम् ।। ४० ।। परस्त्रीसेवनं शक्र इहैवात्ययशस्कनम् । परत्र नरकं घोरं ददाति कामुकाय च ।। ४१ ।। इत्युक्तवा च महासाध्वी विहाय तं च कामुकम् । प्रययौ स्वगृहं तूर्ण गृहिणी गौतमस्य च ।। ४२ ।। तत्सर्व कथयामास गौतमाय तपस्विने । तस्थौ प्रहस्य स मुनिर्महन्द्रं च विनिन्द्य च ।। ४३ ।। एकदा गौतमः शीघ्रं जगाम शंकरालयम् । शक्रो गौतमरूपेण तां संभोगं चकार सः ।। ४४ ।। सर्व ज्ञात्वा च सर्वज्ञः मन्दिरद्वारमाययौ । निर्गच्छन्तं महेन्दं च ददर्श मुनिपुंगवः ।। ४५ ।। नग्नामहल्यां रहसि पीनश्रोणिपयोधराम् । मुनिः शशाप शकं च भगाङ्गश्च भवेति च ।। ४६ ।। कोपाच्छशाप पत्नीं च रुदतीं भयविह्वलाम् । त्वं च पाषाणरूपा च महारण्ये भवेति च ।। ४७ ।। ययौ च स्वगृहं शक्रो लज्जैकतानमानसः । उवाच मधुरं भीता स्वामिनं शोककर्शिता ।। ४८ ।। अहल्योवाच मां च दासीं च निर्दोषां कथं त्यजसिधार्मिक । त्वं च वेदविदां श्रेष्ठो विचारं कुरु धर्मतः ।। ४९ ।। गौतम उवाच त्वां जानामि मनःशुद्धां सुव्रतां च पतिव्रताम् । त्यक्ष्यामि च तथाऽपि त्वां परवीर्यं च बिभ्रतीम् ।। ५० ।। परभोग्या च या कान्ता साऽशुद्धा सर्वकर्मसु । तां योगच्छेन्महामूढो नरकं तस्य कल्पकम् ।। ५१ ।। अन्नं विष्ठा जलं मूत्रं परभोग्याश्च (या)निश्चितम् । उपस्पृशेन्न तस्याश्च हन्ति पुप्यं पुराकृतम् ।। ५२ ।। अनिच्छया च श्रृङ्गाने स्त्री जारेण न दुष्यति । दुष्टा स्त्री निश्चितं साध्वी स्वेच्छाश्रृङ्गारकर्मणि ।। ५३ ।। त्वं शक्रं स्वामिनं मत्वा सुखं भुक्त्वा रतिं गृहे । पश्चाद्बभूव ते ज्ञानं मां दृष्ट्वा च निशामय ।। ५४ ।। गच्छ गच्छ महारण्यं भव पाषाणरूपिणी । रामपादाङ्गुलिस्पर्शात्सद्यः पूता भपिष्यसि ।। ५५ ।। मां संप्राप्स्यसि तत्पुण्यात्पुनरेवाऽऽगमिष्यसि । गच्छ कान्ते महारण्यमित्युक्त्वा तपसे ययौ ।। ५६ ।। इत्येवं कथितं सर्व महेन्द्रदर्पभञ्जनम् । पुनः संप्राप लक्ष्मीं च विभोश्च कृपया मुने ।। ५७ ।। इति श्रीब्रह्मo महाo श्रीकृष्णजन्मख o उत्तo नारदनाo एकषष्टितमोऽध्यायः ।। ६१ ।।

athaikaṣaṣṭi,mo'dhyāyaḥ nārāyaṇa uvāca iti te kathitaṃ kiṃcidindrasya darpabhañjanam | aparaṃ śrūyatāṃ brahmansāvadhānaṃ nigūḍhakam || 1 || samudramathanaṃ kṛtvā pītvā'mṛtarasaṃ purā | nirjitya daityasaṃghāṃśca bahudarpo babhūva ha || 2 || tadā kṛṣṇo balidvārā śakradarpa babhañja ha | bhraṣṭaśriyo babhūvuste devā indrapurogamāḥ || 3 || tadā bṛhaspateḥ stautrādaditeśca vratena te | jātaśca svāṃśakalayā'pyadityāṃ vāmano vibhuḥ || 4 || yācñāṃ kṛtvā baliṃ rājyaṃ kṛpayā ca kṛpānidhiḥ | tasmai dadau mahendrāya devemyaścāpi saṃpadam || 5 || babhūva śakradarpaśca punaḥ kalpāntane purā | vibhurduvasiso dvārā jahāra tacchriyaṃ mune || 6 || punardadau ca kṛpayā kṛpālurbhaktavatsalaḥ | punaḥ śrīdurmadaḥ so'pi jahāra gautamapriyām || 7 || tadā gautamaśāpena bhamāṅgaśca babhūva saḥ | saṃprāpa yātanāmindraḥ svāṅgavedanayā purā || 8 || uccaistaṃ jahasurdṛṣṭvā ṛṣayo manavastadā | devāśca lajjitāḥ sarve mṛtatulyo bṛhaspatiḥ || 9 || tadā sahasravarṣa ca tapastaptvā raveḥ purā | ravervareṇa śakraḥ sa sahasrākṣo babhūva ha || 10 || kalaṅkarūpamindrasya taccakṣurnikaraṃ param | yathā canadre kalaṅkaśca tānakāharaṇādabhūt || 11 || nārada uvāca brahman kena pragāreṇa jahāra gautamapriyām | mahāsatīsamahalyāṃ ca pūjyāṃ bhuvanapādanīm || 12 || śuddhāśāyāṃ mahābhāgāṃ nirmalāṃ kamalākalām | etadveditumicchāmi vada vedavidāṃ vara || 13 || nārāyaṇa uvāca puṣkare tīrthayātrāyāṃ sūryaparvaṇi nārada | tatrā''gatāmahalyāṃ ca dadarśa pākaśāsanaḥ || 14 || susmitāṃ sudartī śāntāṃ pīnakṣoṇipayodharām | mrarcchāmavāpa cendraśca dṛṣṭimātreṇa tattkṣaṇāt || 15 || athāparadine tāṃ ca dṛṣṭvā sandākinī taṭe | ekākinīṃ susmisāṃ ca snātīṃ nagnāṃ salajjitām || 16 || dṛṣṭvā śroṇiṃ stanayugamatīva vipulaṃ hariḥ | mūrcchamavāpa kāmārto jahāra cetanāṃ punaḥ || 17 || kṣaṇena cetanāṃ prāpya gatvā kāmī tadantikam | uvāca ślakṣṇayā vācā vinayena pativratām || 18 || mahendra uvāca aho guṇamaho rūpamaho kiṃ vā navaṃ vayaḥ | aho kiṃ vā mukhaśrīste śaraccandraṃ vinindatī || 19 || ahokaṭākṣaṃ kuṭilaṃ puṃsāṃ cittavikarṣaṇam | kimaho locanaṃ padmaprabhāmocanamīpsitam || 20 || gamanaṃ ramaṇīyaṃ ca gacakhañjanabhañjanam | aho vākyaṃ sumadhuraṃ pīyūṣādapi durlabham || 21 || kimaho vipulaśroṇī kāmādhārā manoharā | kāmadā kāmukāyaiva munimānasamohinī || 22 || atīva kaṭhinā pīnā rambhāsca mbhaviḍambitā | aho nitambayugulaṃ vartulaṃ candrabimbavat || 23 || śrīyuktaṃ śrīphalayugatulyaṃ te stanayugmakam | atyunnataṃ sukaṭhinaṃ trailokyacittamohanam || 24 || aho kiṃ vā tapastepe gautamaśca tapodhanaḥ | saṃprāpa yatphalenaiva sudatīṃ sundarīṃ varām || 25 || niṣevya prakṛtiṃ durgā viṣṇumāyāṃ sanātanīm | lakṣmīṃ ca lakṣmīsadṛśīmīdṛśīṃ prāpa padminīm || 26 || sukomalāṃ suvadanāṃ lalanāṃ nalinānanām | śuddhāṃ ca sudatīṃ śyāmāṃ nyagrodhadalamadhyamām || 27 || tvatpālanaṃ ca jānāmikāmaśāstravicakṣaṇaḥ | kāmo vā kāmukaścandra kiṃ tvā jānāti gautamaḥ || 28 || ‰ māṃ praśaṃsanti nityaṃ te kāmaśāstravicakṣaṇāḥ | urvaśyādyaścāpsaraso māṃ praśaṃsanti saṃtatam || 29 || dāsiṃ kṛtvā ca dāsyāmi śacīṃ tumyaṃ varānane | trailokyalakṣmī vipulāṃ gṛhaṇa tyaja gautamam || 30 || anabhijñaṃ kāmaśāstre durbalaṃ ca tapasvinam | avyavāhārya niṣkāmaṃ nārāyaṇaparāyaṇam || 31 || avidagdho vidhātā ca yojayāmāma yo'kṣamam | īdṛśīṃ kāmukīṃ ramyāṃ dadāti ca tapasvine || 32 || ityuktvā kāmukaḥ śakraḥ papāta caraṇe mṛdā | tamuvāca mahāsadhvī vedoktaṃ ca yathaucitam || 33 || ahalyovāca abhāgyādbrahmaṇaścāpi marīceśca tapasvinaḥ | abhāgyātkaśyapasyāpi tvaṃ putraḥ pāpamānasaḥ || 34 || kiṃ tajjapena tapasā maunena ca vratena ca | surārcanena tīrthena strībhiryasya manohṛtam || 35 || strīrūpaṃ nirmitaṃ sṛṣṭau mohāya kāmināṃ manaḥ | anyathā na bhavetsṛṣṭiḥ sraṣṭā tene purā''jñayā || 36 || sarva māyākaraṇḍaśca dharmamārgārgalaṃ nṛṇām | vyavadhānaṃ ca tapasāṃ doṣāṇāmāśrayaṃ param || 37 || karmabandhanibaddhānāṃ nigaḍaṃ kaṭhinaṃ smṛtam | pradīparūpaṃ kīṭānāṃ mīnānāṃ baḍiśaṃ yathā || 38 || viṣakṛmbhaṃ dugdhamukhamārambhe madhunopamam | pariṇāme duḥkhabījaṃ sopānaṃ narakasya ca || 39 || ṛṣayaḥ sanakādyāśca nodvāhaṃ cakrurīpsitm | parastrīṣu mano yeṣāṃ teṣāṃ sarva ca niṣphalam || 40 || parastrīsevanaṃ śakra ihaivātyayaśaskanam | paratra narakaṃ ghoraṃ dadāti kāmukāya ca || 41 || ityuktavā ca mahāsādhvī vihāya taṃ ca kāmukam | prayayau svagṛhaṃ tūrṇa gṛhiṇī gautamasya ca || 42 || tatsarva kathayāmāsa gautamāya tapasvine | tasthau prahasya sa munirmahandraṃ ca vinindya ca || 43 || ekadā gautamaḥ śīghraṃ jagāma śaṃkarālayam | śakro gautamarūpeṇa tāṃ saṃbhogaṃ cakāra saḥ || 44 || sarva jñātvā ca sarvajñaḥ mandiradvāramāyayau | nirgacchantaṃ mahendaṃ ca dadarśa munipuṃgavaḥ || 45 || nagnāmahalyāṃ rahasi pīnaśroṇipayodharām | muniḥ śaśāpa śakaṃ ca bhagāṅgaśca bhaveti ca || 46 || kopācchaśāpa patnīṃ ca rudatīṃ bhayavihvalām | tvaṃ ca pāṣāṇarūpā ca mahāraṇye bhaveti ca || 47 || yayau ca svagṛhaṃ śakro lajjaikatānamānasaḥ | uvāca madhuraṃ bhītā svāminaṃ śokakarśitā || 48 || ahalyovāca māṃ ca dāsīṃ ca nirdoṣāṃ kathaṃ tyajasidhārmika | tvaṃ ca vedavidāṃ śreṣṭho vicāraṃ kuru dharmataḥ || 49 || gautama uvāca tvāṃ jānāmi manaḥśuddhāṃ suvratāṃ ca pativratām | tyakṣyāmi ca tathā'pi tvāṃ paravīryaṃ ca bibhratīm || 50 || parabhogyā ca yā kāntā sā'śuddhā sarvakarmasu | tāṃ yogacchenmahāmūḍho narakaṃ tasya kalpakam || 51 || annaṃ viṣṭhā jalaṃ mūtraṃ parabhogyāśca (yā)niścitam | upaspṛśenna tasyāśca hanti pupyaṃ purākṛtam || 52 || anicchayā ca śrṛṅgāne strī jāreṇa na duṣyati | duṣṭā strī niścitaṃ sādhvī svecchāśrṛṅgārakarmaṇi || 53 || tvaṃ śakraṃ svāminaṃ matvā sukhaṃ bhuktvā ratiṃ gṛhe | paścādbabhūva te jñānaṃ māṃ dṛṣṭvā ca niśāmaya || 54 || gaccha gaccha mahāraṇyaṃ bhava pāṣāṇarūpiṇī | rāmapādāṅgulisparśātsadyaḥ pūtā bhapiṣyasi || 55 || māṃ saṃprāpsyasi tatpuṇyātpunarevā''gamiṣyasi | gaccha kānte mahāraṇyamityuktvā tapase yayau || 56 || ityevaṃ kathitaṃ sarva mahendradarpabhañjanam | punaḥ saṃprāpa lakṣmīṃ ca vibhośca kṛpayā mune || 57 || iti śrībrahmao mahāo śrīkṛṣṇajanmakha o uttao nāradanāo ekaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ || 61 ||