Chapter 60

अथ षष्टितमोऽध्यायः नारायण उवाच शाचोस्तोत्रं समाकर्ण्य परितुष्टो बृहस्पतिः । उवाच मधुरं शान्तः कान्तामिन्द्रस्य नारद ।। १ ।। बृहस्पतिरुवाच त्यज वत्से भयं सर्व भयं किं ते मयि स्थिते । यथा कचस्य पत्नी मे तथा त्वमपि शोभने ।। २ ।। यथा पुत्रश्तथा शिष्यो न भेदः पुत्रशिष्ययोः । तर्पणे पितृदाने च पालने परितोषणो ।। ३ ।। यथाऽग्निदाता पुत्रश्च तथा शिष्यश्च निश्चितम् । इतीदं कण्वशाखायामुवाच कमलोद्भवः ।। ४ ।। पिता माता गुरुर्भार्या शिशुश्चानाथबान्धवाः । एते पुंसां नित्यपोष्या इत्याह कमलोद्भवः ।। ५ ।। यश्चैतांश्च न पुष्णाति भस्मान्तं तस्य सूतकम् । दैवे पित्र्ये न कर्मार्हः मोऽपीत्याह महेश्वरः ।। ६ ।। कुरुते नरबुर्द्धि च मातरं पितरं गुरुम् । अयशस्तस्य सर्वत्र विध्न एव पदे पदे ।। ७ ।। संपन्मत्तो यः करोति स्वगुरोश्च पराभवम् । अचिनात्सर्वनाशाश्च भवेत्तस्य सुनिश्चितम् ।। ८ ।। मां च दृष्टवा सभामध्ये नोत्तसथौ पाकशासनः । तत्फलं भुज्यते साक्षात्सद्यः पश्य च सांप्रतम् ।। ९ ।। अहं करोमि मोक्षं च तव रक्षां सुनिश्चितम् । शासितुं रक्षितुं शक्तः स एव सुरुच्यते ।। १० ।। न पश्यति सतीत्वं च हृच्छुद्धायाश्च योषितः । यन्मानसे विकल्पश्च तस्य धर्मश्च नश्यति ।। ११ ।। भविष्यति प्रभावस्ते दुर्गायाश्च समः सति । लक्ष्मीसमा प्रतिष्ठा च यशस्तद्यशसा समम् ।। १२ ।। सौभाग्यं राधिकातुल्यं तत्समं प्रेमभर्तरि । तत्तुल्यं गौरवं मान्यं प्रीतिः प्राधान्यमीश्वरे ।। १३ ।। रोहिण्याश्च समापेक्षा पूज्या च भारतीसमा । शुद्धा निरुपमा शश्वत्सावित्रीसदृशी सदा ।। १४ ।। एतस्मिन्नन्तरे तत्र आगतो नहृषाच्चरः । उवाच वचनं भीतो वाक्पतेर्गोंचरे ततः ।। १५ ।। दूत उवाच उत्तिष्ठ देवि शीघ्रं त्वं गच्छस्व नहुषं प्रति । क्रीडां कर्तु च रहसि रम्ये नन्दनकानने ।। १६ ।। दूतस्य वचनं श्रुतवा तमुवाच बृहस्पतिः । कम्पितावयवः कोपाद्रक्तपङ्कजलोचनः ।। १७ ।। गुरुरुवाच नहुषं वद गत्वा त्वं शचीं चे द्भोक्तुमिच्छसि । अपूर्व यानमारुह्य निशायामागमिष्यसि ।। १८ ।। सप्तर्षीणां च स्कन्धे च दत्वा स्वशिविकां शुभाम् । तामारुह्य सुवेषश्च गमनं कर्तुमर्हसि ।। १९ ।। वाक्पतेर्वचनं श्रुत्वा गत्वोवाच नृपं तदा । दूतस्य वचनं श्रुत्वा प्रहस्योवाच किंकरम् ।। २० ।। गच्छ गच्छ त्वरन् गच्छ सप्तर्षीञ्छीघ्रमानय । उपायं च करिष्यामि तैः सार्धं साप्रतं चर ।। २१ ।। नृपस्य वचनं श्रुत्वा गत्वा दूतस्तदन्तिसम् । उवाच सर्वांस्तत्रैव यथोक्तं नहुषेण च ।। २२ ।। दूतस्य वचनं श्रुत्वा ययुः सप्तर्षयो मुदा । राजा दृष्ट्वा च तान्सर्वान्ननामोवाच सादरम् ।। २३ ।। नहुष उवाच यूयं च ब्रह्मणः पुत्रा ज्वलन्तो ब्रह्मतेजसा । ब्रह्मणः मदृशाः सर्वे सततं भक्तवत्सलाः ।। २४ ।। नारायणपराः शश्वच्छुद्धसत्तवस्वरूपिणः । मोहमात्सर्यहीनाश्च दर्पाहंकारवर्जिताः ।। २५ ।। नारायणसमाः सर्वे तेजसा यशसा सदा । गुणेन कृपया प्रेम्णा वरदानेन निश्चितम् ।। २६ ।। इत्युक्तवा प्रणतो राजा तुष्टाव च रुरोद च । दृष्टवा ते कातरं भूपमूचुः परहितैषिणः ।। २७ ।। ऋषय ऊचुः वरं पृणीष्व हे वत्स यत्ते मनसि वाञ्छितम् । सर्वं दातुं वयं शक्ता नासार्ध्य नश्च किंचन ।। २८ ।। इन्द्रत्वं वा मनुत्वं वा चिरायुर्वा ततः परम् । सप्तद्धीपेश्वरत्वं चाप्यतीव सुचिरं सुखम् ।। २९ ।। अथापि सर्वसिद्धित्वं सर्वैश्वर्य सुदुर्लभम् । मुक्तिं वा हरिभक्तिं वा तपसा या सुदुर्लभा ।। ३० ।। किमीप्सितं ते हे वत्स ब्रूहि नः सांप्रतं मुदा । सर्व तुम्यं प्रदायैव यास्यामस्तपसे मुदा ।। ३१ ।। युगलक्षसमं यच्च क्षणं कृष्णार्चनं विना । तद्दिनं दुर्दिनं यत्तद्ध्यानसेवनवर्जितम् ।। ३२ ।। विना तत्सेवनं यो हि विषयान्यं च वाञ्छति । विषमत्ति प्रणाशाय विहायामृतमीप्सितम् ।। ३३ ।। ब्रह्मा शिवश्च धर्मश्च विष्णुश्चापि महान्विराट् । गणेशश्च दिनेशश्च शषेश्च सनकादयः ।। ३४ ।। एते यच्चरणम्भोजं ध्यायन्तेऽहर्निशं मुदा । जन्ममृत्युजराव्याधिहरं तन्निरता वयम् ।। ३५ ।। तेषां च वचनं श्रृत्वा तानुवाच नृपेश्वरः । स लज्जितो नम्रवक्त्र मायामोहितमानसः ।। ३६ ।। नहष उवाच सर्व दातुं समर्थाश्च यूयं च भक्तवत्सलाः । अधुना देहि (दत्त) मे तूर्णं शचीदानमभीप्सितम् ।। ३७ ।। सप्तर्षिवाहनं कान्तं शचीच्छति महासती । एतदेव मम वरं निष्पन्नं कुरुताचिनम् ।। ३८ ।। नहुषस्य वचः श्रुत्वा मुनयश्च परस्परम् । मत्युच्चैर्जहसुः सर्वे कौतुकेन च नारद ।। ३९ ।। राजानं मोहितं मत्वा वेष्टितं विष्णुमायया । चक्रुः प्रतिज्ञां तं वोढुं कृपया दीनवत्सलाः ।। ४० ।। चक्रुः स्कनधे तच्छिविकां मुक्तामाणिक्यभूषिताम् । राजा ययौ सुवेषश्च रत्नभूषणभूषितः ।। ४१ ।। दृष्ट्वा चातिविलम्बं च भर्त्सयामास तान्नृपः । क्रुधा शाशाप दुर्वासाश्चाग्रगामी च वर्त्मनि ।। ४२ ।। महानजगनरो भूत्वा पत वै मूढमानस । दर्शनाद्धर्मपुत्रस्य तव मोक्षो भविष्यति ।। ४३ ।। रत्नयानेन वैकुण्ठं गत्वा वैकुण्ठसेवनम् । करिष्यसि महाराज न कर्म निष्फलं भवेत् ।। ४४ ।। इत्युक्त्वा प्रययुः सर्वे प्रहस्य मुनिसत्तमाः । राजा पपात तच्छापात्सर्पों भूत्वा महामुने ।। ४५ ।। शची चगाम त्तच्छ्रृत्वा गुरुं नत्वाऽमरावतीम् । ययौ बृहस्पतिः शीघ्रं यत्रेन्द्रः पद्मतन्तुषु ।। ४६ ।। गत्वा सनोवराम्याशमाजुहाव सुरेश्वरम् । अतिप्रसन्नवदनः कृपया च कृपानिधिः ।। ४७ ।। बृहस्पतिरुवाच अयिवत्सत्वमागाच्छ भयं किं ते मयि स्थिते । त्यज भीतिमिहागच्छ गुरुस्तेहं बृहस्पतिः ।। ४८ ।। स्वगुरोश्च स्वरं श्रुत्वा महेन्द्रो हृष्टमानसः । रूपं विहाय सूक्ष्मं च स्वरूपेण समाययौ ।। ४९ ।। पपात दण्डवन्मूर्ध्ना भक्त्या चरणयोर्गुरोः । तं रुदन्तं महाभीतं मुदोरसि चकार सः ।। ५० ।। कारयित्वा सोमयागं प्रगयश्चित्ताथंमेव च । रत्नसिंहासने रम्ये वासयामास तं गुरुः ।। ५१ ।। प्रददौ परमैश्वर्य पूर्वस्माच्च चतुर्गुणम् । आगत्य सर्वदेवाश्च चकुः सेवां मुदाऽन्विता ।। ५३ ।। इत्येवं कथितं वत्स महेन्द्रदर्पभञ्जनम् । शचीसतीत्वरक्षा च किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ।। ५४ ।। नारद उवाच सोमयागविधानं च ब्रूहि मां मुनिसत्तम । कथं तं कारयामास गुरुश्च किं फलं परम् ।। ५५ ।। नारायण उवाच ब्रह्महत्याप्रशमनं सोमयागफलं मुने । वर्ष सोमलतापानं यजमानः करोति च ।। ५६ ।। वर्षमेकं फलं भुङक्ते वर्षमेकं जलं मुदा । त्रैवार्षिकं व्रतमिदं सर्वपापप्रणाशनम् ।। ५७ ।। यस्य त्रैवाषिकं धान्यं निहितं भूतवृद्धये । अधिकं वाऽपि विद्येत स सोमं पातुमर्हति ।। ५८ ।। महाराजश्च देपो वा यागं कर्तुमलं मुने । न सर्वमाध्यो यज्ञोऽयं बह्वन्नो बहुदक्षिणः ।। ५९ ।। इति श्रीब्रह्मo महाo श्रीकृष्णजन्मखo उत्तo नारदनाo शक्रदर्पभङ्गप्रकरणे शक्रमोक्षकथनं नाम षष्टितमोऽध्यायः ।। ६० ।।

atha ṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ nārāyaṇa uvāca śācostotraṃ samākarṇya parituṣṭo bṛhaspatiḥ | uvāca madhuraṃ śāntaḥ kāntāmindrasya nārada || 1 || bṛhaspatiruvāca tyaja vatse bhayaṃ sarva bhayaṃ kiṃ te mayi sthite | yathā kacasya patnī me tathā tvamapi śobhane || 2 || yathā putraśtathā śiṣyo na bhedaḥ putraśiṣyayoḥ | tarpaṇe pitṛdāne ca pālane paritoṣaṇo || 3 || yathā'gnidātā putraśca tathā śiṣyaśca niścitam | itīdaṃ kaṇvaśākhāyāmuvāca kamalodbhavaḥ || 4 || pitā mātā gururbhāryā śiśuścānāthabāndhavāḥ | ete puṃsāṃ nityapoṣyā ityāha kamalodbhavaḥ || 5 || yaścaitāṃśca na puṣṇāti bhasmāntaṃ tasya sūtakam | daive pitrye na karmārhaḥ mo'pītyāha maheśvaraḥ || 6 || kurute naraburddhi ca mātaraṃ pitaraṃ gurum | ayaśastasya sarvatra vidhna eva pade pade || 7 || saṃpanmatto yaḥ karoti svagurośca parābhavam | acinātsarvanāśāśca bhavettasya suniścitam || 8 || māṃ ca dṛṣṭavā sabhāmadhye nottasathau pākaśāsanaḥ | tatphalaṃ bhujyate sākṣātsadyaḥ paśya ca sāṃpratam || 9 || ahaṃ karomi mokṣaṃ ca tava rakṣāṃ suniścitam | śāsituṃ rakṣituṃ śaktaḥ sa eva surucyate || 10 || na paśyati satītvaṃ ca hṛcchuddhāyāśca yoṣitaḥ | yanmānase vikalpaśca tasya dharmaśca naśyati || 11 || bhaviṣyati prabhāvaste durgāyāśca samaḥ sati | lakṣmīsamā pratiṣṭhā ca yaśastadyaśasā samam || 12 || saubhāgyaṃ rādhikātulyaṃ tatsamaṃ premabhartari | tattulyaṃ gauravaṃ mānyaṃ prītiḥ prādhānyamīśvare || 13 || rohiṇyāśca samāpekṣā pūjyā ca bhāratīsamā | śuddhā nirupamā śaśvatsāvitrīsadṛśī sadā || 14 || etasminnantare tatra āgato nahṛṣāccaraḥ | uvāca vacanaṃ bhīto vākpatergoṃcare tataḥ || 15 || dūta uvāca uttiṣṭha devi śīghraṃ tvaṃ gacchasva nahuṣaṃ prati | krīḍāṃ kartu ca rahasi ramye nandanakānane || 16 || dūtasya vacanaṃ śrutavā tamuvāca bṛhaspatiḥ | kampitāvayavaḥ kopādraktapaṅkajalocanaḥ || 17 || gururuvāca nahuṣaṃ vada gatvā tvaṃ śacīṃ ce dbhoktumicchasi | apūrva yānamāruhya niśāyāmāgamiṣyasi || 18 || saptarṣīṇāṃ ca skandhe ca datvā svaśivikāṃ śubhām | tāmāruhya suveṣaśca gamanaṃ kartumarhasi || 19 || vākpatervacanaṃ śrutvā gatvovāca nṛpaṃ tadā | dūtasya vacanaṃ śrutvā prahasyovāca kiṃkaram || 20 || gaccha gaccha tvaran gaccha saptarṣīñchīghramānaya | upāyaṃ ca kariṣyāmi taiḥ sārdhaṃ sāprataṃ cara || 21 || nṛpasya vacanaṃ śrutvā gatvā dūtastadantisam | uvāca sarvāṃstatraiva yathoktaṃ nahuṣeṇa ca || 22 || dūtasya vacanaṃ śrutvā yayuḥ saptarṣayo mudā | rājā dṛṣṭvā ca tānsarvānnanāmovāca sādaram || 23 || nahuṣa uvāca yūyaṃ ca brahmaṇaḥ putrā jvalanto brahmatejasā | brahmaṇaḥ madṛśāḥ sarve satataṃ bhaktavatsalāḥ || 24 || nārāyaṇaparāḥ śaśvacchuddhasattavasvarūpiṇaḥ | mohamātsaryahīnāśca darpāhaṃkāravarjitāḥ || 25 || nārāyaṇasamāḥ sarve tejasā yaśasā sadā | guṇena kṛpayā premṇā varadānena niścitam || 26 || ityuktavā praṇato rājā tuṣṭāva ca ruroda ca | dṛṣṭavā te kātaraṃ bhūpamūcuḥ parahitaiṣiṇaḥ || 27 || ṛṣaya ūcuḥ varaṃ pṛṇīṣva he vatsa yatte manasi vāñchitam | sarvaṃ dātuṃ vayaṃ śaktā nāsārdhya naśca kiṃcana || 28 || indratvaṃ vā manutvaṃ vā cirāyurvā tataḥ param | saptaddhīpeśvaratvaṃ cāpyatīva suciraṃ sukham || 29 || athāpi sarvasiddhitvaṃ sarvaiśvarya sudurlabham | muktiṃ vā haribhaktiṃ vā tapasā yā sudurlabhā || 30 || kimīpsitaṃ te he vatsa brūhi naḥ sāṃprataṃ mudā | sarva tumyaṃ pradāyaiva yāsyāmastapase mudā || 31 || yugalakṣasamaṃ yacca kṣaṇaṃ kṛṣṇārcanaṃ vinā | taddinaṃ durdinaṃ yattaddhyānasevanavarjitam || 32 || vinā tatsevanaṃ yo hi viṣayānyaṃ ca vāñchati | viṣamatti praṇāśāya vihāyāmṛtamīpsitam || 33 || brahmā śivaśca dharmaśca viṣṇuścāpi mahānvirāṭ | gaṇeśaśca dineśaśca śaṣeśca sanakādayaḥ || 34 || ete yaccaraṇambhojaṃ dhyāyante'harniśaṃ mudā | janmamṛtyujarāvyādhiharaṃ tanniratā vayam || 35 || teṣāṃ ca vacanaṃ śrṛtvā tānuvāca nṛpeśvaraḥ | sa lajjito namravaktra māyāmohitamānasaḥ || 36 || nahaṣa uvāca sarva dātuṃ samarthāśca yūyaṃ ca bhaktavatsalāḥ | adhunā dehi (datta) me tūrṇaṃ śacīdānamabhīpsitam || 37 || saptarṣivāhanaṃ kāntaṃ śacīcchati mahāsatī | etadeva mama varaṃ niṣpannaṃ kurutācinam || 38 || nahuṣasya vacaḥ śrutvā munayaśca parasparam | matyuccairjahasuḥ sarve kautukena ca nārada || 39 || rājānaṃ mohitaṃ matvā veṣṭitaṃ viṣṇumāyayā | cakruḥ pratijñāṃ taṃ voḍhuṃ kṛpayā dīnavatsalāḥ || 40 || cakruḥ skanadhe tacchivikāṃ muktāmāṇikyabhūṣitām | rājā yayau suveṣaśca ratnabhūṣaṇabhūṣitaḥ || 41 || dṛṣṭvā cātivilambaṃ ca bhartsayāmāsa tānnṛpaḥ | krudhā śāśāpa durvāsāścāgragāmī ca vartmani || 42 || mahānajaganaro bhūtvā pata vai mūḍhamānasa | darśanāddharmaputrasya tava mokṣo bhaviṣyati || 43 || ratnayānena vaikuṇṭhaṃ gatvā vaikuṇṭhasevanam | kariṣyasi mahārāja na karma niṣphalaṃ bhavet || 44 || ityuktvā prayayuḥ sarve prahasya munisattamāḥ | rājā papāta tacchāpātsarpoṃ bhūtvā mahāmune || 45 || śacī cagāma ttacchrṛtvā guruṃ natvā'marāvatīm | yayau bṛhaspatiḥ śīghraṃ yatrendraḥ padmatantuṣu || 46 || gatvā sanovarāmyāśamājuhāva sureśvaram | atiprasannavadanaḥ kṛpayā ca kṛpānidhiḥ || 47 || bṛhaspatiruvāca ayivatsatvamāgāccha bhayaṃ kiṃ te mayi sthite | tyaja bhītimihāgaccha gurustehaṃ bṛhaspatiḥ || 48 || svagurośca svaraṃ śrutvā mahendro hṛṣṭamānasaḥ | rūpaṃ vihāya sūkṣmaṃ ca svarūpeṇa samāyayau || 49 || papāta daṇḍavanmūrdhnā bhaktyā caraṇayorguroḥ | taṃ rudantaṃ mahābhītaṃ mudorasi cakāra saḥ || 50 || kārayitvā somayāgaṃ pragayaścittāthaṃmeva ca | ratnasiṃhāsane ramye vāsayāmāsa taṃ guruḥ || 51 || pradadau paramaiśvarya pūrvasmācca caturguṇam | āgatya sarvadevāśca cakuḥ sevāṃ mudā'nvitā || 53 || ityevaṃ kathitaṃ vatsa mahendradarpabhañjanam | śacīsatītvarakṣā ca kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi || 54 || nārada uvāca somayāgavidhānaṃ ca brūhi māṃ munisattama | kathaṃ taṃ kārayāmāsa guruśca kiṃ phalaṃ param || 55 || nārāyaṇa uvāca brahmahatyāpraśamanaṃ somayāgaphalaṃ mune | varṣa somalatāpānaṃ yajamānaḥ karoti ca || 56 || varṣamekaṃ phalaṃ bhuṅakte varṣamekaṃ jalaṃ mudā | traivārṣikaṃ vratamidaṃ sarvapāpapraṇāśanam || 57 || yasya traivāṣikaṃ dhānyaṃ nihitaṃ bhūtavṛddhaye | adhikaṃ vā'pi vidyeta sa somaṃ pātumarhati || 58 || mahārājaśca depo vā yāgaṃ kartumalaṃ mune | na sarvamādhyo yajño'yaṃ bahvanno bahudakṣiṇaḥ || 59 || iti śrībrahmao mahāo śrīkṛṣṇajanmakhao uttao nāradanāo śakradarpabhaṅgaprakaraṇe śakramokṣakathanaṃ nāma ṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ || 60 ||