Chapter 59

अथैकोनषष्टितमोऽध्यायः नारायण उवाच इत्येवं कथितं सर्व सर्वेषां दर्पभञ्जनम् । इन्द्रस्य दर्पभङ्गं च विस्तरेण निशामज ।। १ ।। इन्दो दर्पात्सभायां च रत्नसिंहासनाद्वरात् । नोत्तस्यौ स्वगुरुं दृष्ट्वा ब्रह्मिष्ठं च बृहस्पतिम् ।। २ ।। गुरुर्जगामातिरुष्टः स्वापमाने समत्मरः । तथापि कृपया धर्मे स्नेहाच्च न शशाप तम् ।। ३ ।। विना शपेन तद्दर्वश्चूर्णीभूतो बभूव ह । अन्यश्चेन्न शपेद्धर्मात्प्रेम्णा वा चातिकिल्विषम् ।। ४ ।। त्थाऽपि तं च फलति धर्मस्तं हन्ति नारद । यो यं हिंस्रं सापराधं शपेत्कोपेने धार्मिकः ।। ५ ।। विनाशः सापराधस्य धर्मो नष्टश्च धर्मिणः । तेनाधर्मेण शक्रस्य ब्रह्महत्या बभूव ह ।। ६ ।। भीतस्त्यक्त्वा स्वराज्यं च प्रययौ सरोवरम् । सरसः बद्मसूत्रे च निवासं च चकार सः ।। ७ ।। गन्तुं न शक्ता हन्या च पुण्यं विष्णुसरोवरम् । श्रेष्ठं भरतवर्षेच तपःस्थानं तपस्विनाम् ।। ८ ।। तदेव पुष्करं तीर्थं प्रवदन्ति पुराविदः । राज्यभ्रष्टं हरीं दृष्ट्वा हरिभक्तो नराधिपः ।। ९ ।। बलाज्जहार तद्राज्यं नहुषो नाम धार्मिकः । दृष्ट्वा शचीं वरारोहा मनपत्यां च सुन्दरीम् ।। १० ।। स्वर्गगङ्गं च गच्छन्तीं हृदयेन विदूयता । नवयौवनसंपन्नां रत्नालंकारभूषिताम् ।। ११ ।। सुकोमलं तां सुदतीं वदन्तीं च महासतीम् । मूर्च्छां संप्राप राजान्द्रः कामेन यौवनेन च ।। उवाच तत्पुरः स्थित्वा सुविनीतश्च दासवत् ।। १२ ।। नहुष उवाच थातुर्गतिर्विचित्राऽहोन बौध्या च सतामपि ।। १३ ।। ईदृशी स्त्री भगाङ्गस्य लुब्धस्य परयोषिति । ईदृशी सुन्दरी यस्य परभार्यासु तन्मनः ।। १४ ।। अस्या अग्रे च का रम्भा कोर्वशी का तिलोत्तमा। का वा मेना घृताची वा रत्नमाला कलावती ।। १५ ।। कालिका सुन्दरी भद्रावती चम्पावती तथा । एदाश्चाप्सरसश्चान्याः कलां नार्हन्ति षोडशीम् ।। १६ ।। इमां विहाय मूढोऽन्यां कथं गच्छति मन्दधीः । अस्माकं योबितोऽस्याश्च चेटितुल्याश्च निश्चितम् ।। १७ ।। मां भजस्व वरारोहे सुप्रीत भव किंकरम् । यथा राधा च गोलोके कृष्णवक्षसि राजते ।। १८ ।। वैकुण्ठोरसि वैकुण्ठे यथा लक्ष्मीः सरस्वती । ब्रह्मलोके च ब्रह्माणी यथैव ब्रह्मवक्षसि ।। १९ ।। यथा मूर्तिर्महासाध्वी धर्मवक्षःस्थलस्थिता । पातालतललक्ष्मीर्वा यथैवाऽनन्तवक्षसि ।। २० ।। यथा पुष्टिर्गणेणे च देवसेना च कार्तिके ।। वरुणे वरुणानी च यथा स्वाहा हताशने ।। २१ ।। यथारतिःकामदेवे यथा संज्ञा दिनेश्क्रे । वायोःपत्नी यथा वायौ यथा चन्द्रे च रोहिणी ।। २२ ।। यथाऽदितिर्देवमाता तव श्वश्रूश्च कश्यपे । यथा हिमालये मेना पितृकन्या च मानसी ।। २३ ।। लोपामुद्रा यथाऽगस्त्ये यथा तारा बृहस्पतौ । कर्दमे देवहूतिश्च वसिष्ठेऽरुन्धती यथा ।। २४ ।। मनौ च शतरुपेव दमयन्ती नले यथा । तथा भव त्वं सौभाग्या मम वक्षसि सुन्दरि ।। २५ ।। लीलया च सहस्रेन्द्राञ्छेतुं शक्तोऽहमीश्वरः । नारी वाञ्छति जारं च स्वामिनो बलवत्तरम् ।। २६ ।। सुमेरुगिरिकूटे च दुर्गमेति रहःस्यले । अथवा मलये रम्ये रम्ये चन्दनवायुना ।। २७ ।। विश्रम्भके सुरसने किंवा नन्दनकानने । निकटे शतश्रृङ्गस्य पुष्पभद्रानदीतटे ।। २८ ।। गोदावरीतीरनीरे समीपे शीतवायुना । चम्पावतीनदीतीरे रम्ये चम्पककानने ।। २९ ।। श्मशानेऽतिश्मशाने च रम्येऽतिनिर्जने वने । शैले शैलेऽतिरहसि कंदरे कंदरे वने ।। ३० ।। द्वीपे द्वीपे दुर्गदुर्गै नद्यां नद्यां नदे नदे । समुद्रपुलिने रम्ये सर्वजन्तुविवर्जिते ।। ३१ ।। विदग्धाया विदग्धेन संगमो निर्जने सुखः । पुष्पचन्दनशय्यायां पुष्पचन्दनचर्चिते ।। ३२ ।। मां गृहीत्वी कुरु रतिं पुष्पचन्दनचर्चितम् । ब्रह्मणश्च वरैर्देवि जरामृत्युविवर्जितम् ।। ३३ ।। मां कुरुष्व पतिं भद्रे नित्यं सुस्थिरयौवनम् । सुवेषं सुन्दरं धीरं कामशास्त्रविशारदम् ।। ३४ ।। शरत्पार्वणचन्द्रास्यं चन्द्रवंशसमुद्भवम् । आगतामृर्वशीं मह्यां त्यक्तवन्तं च याचातीम् ।। ३५ ।। न मेस्पृहा परस्त्रीषु त्वां दृष्ट्वा लोलुपं मनः । त्यक्ता मया स्वभायश्चि रत्नभूषणभूषिताः ।। ३६ ।। अथावा रक्षिताःसर्वा दासीः कृत्वा वहानने । रत्नेन्द्रसारां मालां ते दास्यामि वरुणस्य च ।। ३७ ।। निर्जित्य वरुणं युद्धे ब्रह्मस्त्रेणातितेजसा । वह्निशुद्धंवस्त्रयुगं जित्वा वह्निं सुदुर्बलम् ।। ३८ ।। दास्याम्यद्यैव ते देवि नियोज्यं मां नियोज्य । मणीन्द्रसारनिर्माणमकानाकानकुण्डले ।। ३९ ।। दास्यामि देवान्निर्जित्य देवमातुश्च सुन्दरि । करभूषणयुग्मं चात्यमूल्यरत्ननिर्मितम् ।। ४०।। दास्याम्यद्यैव रोहिण्याश्चन्द्रं जित्वाऽतिदुर्लमम् । यक्ष्मग्रस्तमतिकृशं ममैव पूर्वपूरुषम् ।। ४१ ।। विना युद्धेन भीतो मां कृपया वा प्रदास्यति । अमूल्यरत्ननिर्माणं क्तणन्मञ्जीरयुग्मकम् ।। ४२ ।। दास्याम्यद्यैव पार्वत्या भिक्षां कृत्वा महेश्वरम् । आशुतोषं स्तुतिवशं भक्तेशं चे कृबामयम् ।। ४३ ।। सर्वसंपत्तिदातारं परं कल्पतरुं शुभे । अमूल्यरत्ननिर्माणकेयूरयुगुलं प्रिये ।। ४४ ।। दास्यामि तेऽद्य गङ्गाया युद्धं कृत्वा सुदुर्लभम् । बहुलीयुगुलं चारु सूर्यपत्न्या मनोहरम् ।। ४५ ।। सद्रत्नसारनिर्माणं दास्याम्यद्य सुशोभने । अमूल्यरत्ननिर्माणं दर्पणां चातिनिर्मलम् ।। ४६ ।। दास्यामि ते कामपत्न्याः कामं जित्वा च लीलया । क्रीडाकमलमम्लानं कमलायाश्च सुन्दरि ।। ४७ ।। भिक्षां कृत्वा च दास्यामि स्तुत्वा च कमलापतिम् । अङ्गुलीयकरत्नानि विश्वेषु दुर्लभानि च ।। ४८ ।। सावित्र्याश्च प्रदास्यामि कृत्वा च ब्रह्मणस्तपः । स्वयं गीतं प्रगायन्तीं मूर्च्छनाश्रुतिसंयुताम् ।। ४९ ।। वाणीवीणां प्रदास्यामि कृत्वा नारायणव्रतम् । रत्नपाशकसंधं च विश्वकर्मविनिर्मितम् ।। ५०।। कुबेरपत्न्या दास्यामि पादाङ्गुलिविभूषणम । इत्येवमुक्त्वा नहुषः पपात तत्पदाम्बुजे ।। ५१ ।। उवाच तं शची त्रस्ता राजमार्गगतं नृपम् । उत्थाप्य तं करे धूत्वा शुष्ककण्ठोष्ठतालुका ।। स्मारं स्मारं पदाम्भोजं महासाध्वी हरेर्गुरोः ।। ५२ ।। शच्युवाच शृणु वत्स महाराज हे तात भयभञ्जन ।। ५३ ।। भयत्राता च राजा च सर्वेषां पालकः पिता । भ्रष्टश्रीश्च महेन्द्रोऽद्य त्वं च स्वर्गे नृपोऽधुना ।। ५४ ।। यो राजा स पिता पाता प्रजानामेव निश्चितम् । गुरुपत्नी राजपत्नी देवपत्नी तथा वधूः ।। ५५ ।। पित्रोः स्वसा शिष्यपत्नी भृत्यपली च मातुली । पितृपत्नी भ्रातृपत्नी श्वश्रूश्च भगिनी सुता ।। ५६ ।। गर्भधात्रीष्टदेवी च पुंसः षोडश मातरः । त्वं नरो देवभार्याऽहं माता ते देवसंमता ।। ५७ ।। गच्छ वत्सादितिं रन्तुं यदि चेच्छसि मातरम् । सर्वेषां निष्कृतिश्चास्तिन वत्स मातृगामिनाम् ।। ५८ ।। कुम्भीपाके ने पचन्ति यावद्वै ब्रह्मणो वयः । ततो भवन्ति कृमयः कल्पाः स्पत भवन्ति ते ।। ५९ ।। ततश्च कुष्ठिनो म्लेच्छा भवन्ति सप्तजन्मसु । नास्तयेव निष्कृतिस्तेषामित्याह कमलोद्भवः ।। ६० ।। एवं विट्क्षत्त्रशूद्राणां ब्रह्मणीगमने नृप । वैदेषु निष्कृतिर्नास्ति चेत्याङ्गिरसभाषितम् ।। ६१ ।। स्वर्गसंपत्तिभोगश्च सुखं संसारिणां ध्रुवम् । मुमुक्षूणां च मोक्षण्च तपश्चैव तवस्विनाम् ।। ६२ ।। ब्राह्मणानां च ब्रह्मण्यं मुनीनां मौनमेव च । वेदाभ्यासो वैदिकानां कवीनां काव्यवर्णनम् ।। ६३ ।। विष्णुदास्यं वैष्णवानां विष्णुभक्तिरसं परम् । विष्णुभक्तिं विना नैव मुक्तिं वाञ्छन्ति वैष्णवाः ।। ६४ ।। मलाढचेषु च क्लेदेषु दुर्गन्धिनिलयेषु च । साधूनां किं सुकं साधो स्त्रीणां योनिषु मां वद ।। ६५ ।। कुलप्रदीब राजेन्द्र राज्ञं मण्डलवर्तिनाम् । लब्धं च भारते जन्म पुण्येन बहुजन्मनाम् ।। ६६ ।। पद्मानां चन्द्रवंश्यानां नृपाणां दीप्तिहेतवे । त्वमाविरासीस्तेजस्वी ग्रूष्ममध्याह्नभास्करः ।। ६७ ।। सर्वेषामश्रमाणां च स्वधर्मश्च यशः परम् । स्वधर्महीना नरके पतन्ति मूढयेतसः ।। ६८ ।। ब्राह्मणस्या स्वधर्मश्च त्रिसंध्यमर्चनं हरेः । तत्पादोदकनैवेद्यभक्षणं च सुधाधिकम् ।। ६९ ।। अन्नं विष्ठा जलं मूत्रमनिवेद्य हरेर्नृप । भवन्ति सूकराःसर्वे ब्राह्मणा यदिभुञ्जते ।। ७० ।। आजीवं भुञ्जते विप्रा एकादश्यां न भुञ्जते । कृष्णजन्मदिने चैव शिवरात्रौ सुनिश्चेतम् ।। ७१ ।। तथा रामनवभ्यां च यत्नतः पुण्यवासरे । ब्राह्मणानां स्वधर्मश्च कथितो ब्रह्मणा नृप ।। ७२ ।। व्रतं पतिव्रतानां च पतिसेवा परं तपः । यथा पुत्रः परपतिरेष धर्मश्च योषिताम् ।। ७३ ।। पालयन्ति यथा भूपाः प्रजाः पुत्रानिवौरसान् । प्रजास्त्रियं च पश्यन्ति राजानो मातरं यथा ।। ७४ ।। यज्ञं कुर्वन्ति विष्णोश्च सेवनं देवविप्रयोः । निवारणं च दुष्टानां शिष्टानां प्रतिपालनम् ।। ७५ ।। इति धर्मः क्षत्रियाणां कथितो ब्रह्मणा पुरा । वाणिज्यं चैव वैश्यानां स्वधर्मो धर्मसंचयः ।। ७६ ।। शूद्राणां विप्रसेवा च परो धर्में विधीयते । सर्वन्यासो हरौ भूव धर्मः संन्यासिनां ध्रुवम् ।। ७७ ।। रक्तैकवासा दण्डी च बिभर्ति मृत्कमण्डलुम् । सर्वत्र समदर्शो च स्मरेन्नानायणं सदा ।। ७८ ।। करोति भ्रमणं नित्यं गेहे गेहे न तिष्ठति । विद्यामन्त्रं च कस्मैचिन्न ददाति च लोभतः ।। ७९ ।। करोति नाऽऽश्रमं भिक्षुः करोति नान्यवासनाम् । करोति नान्यसङ्गं च निर्मोह सङ्गवर्जितः ।। ८० ।। न स्वादुभुङ्क्ते लोभाच्चा स्त्रीमुखं न हि पश्यति । न वाञ्छितं भक्ष्यवस्तु याचते गुहिणां व्रती ।। ८१ ।। इति संन्यासिनां धर्म इत्याह कमलोद्भवः । इति ते कथितं पुत्र गच्छ वत्स यथासुखम् ।। ८२ ।। इत्युक्त्वा च महेन्द्राणी विरराम च वर्त्मनि । उवाच नहुषो राजा शचीं वक्रप्रकंधरः ।। ८३ ।। नहुष उवाच त्वया यत्कथितं देवी सर्व ततु विपर्ययम् । यथार्थधर्मं वेदोक्तं निबोध कथायामि ते ।। ८४ ।। कर्मणां फलभोगश्च सर्वेषां सुरसुन्दरि । नैव स्वर्गे न पाताले नान्यद्वीपे श्रुतौ श्रुतम् ।। ८५ ।। कृत्वा शुभाशुभं कर्म पुण्यक्षेत्रे च भारते । अन्यत्र तत्फलं भुङ्क्ते कर्मी कर्मनिबन्धनात् ।। ८६ ।। हिमालयादासमुद्रं पुण्यक्षेत्रं च भारतम् । श्रेष्ठं सर्वस्थलानां च मुनीनां च तपःस्थलम् ।। ८७ ।। तत्र लब्ध्वा जन्म जीवी वञ्चितो विष्णुमायया । शश्वत्करोति विषयं विहाय सेवनं हरेः ।। ८८ ।। कृत्वा तत्र महत्पुण्यं स्वर्ग गच्छति पुण्यवान् । गृहीत्वा सर्वकन्याश्च चिरं स्वर्गे प्रमोदते ।। ८९ ।। स्वर्गमागच्छति नरो विहाय मानवीं तनुम् । स्वशरीरेणाऽऽगतोऽहं मत्पुण्यं पश्य सुन्दरि ।। ९० ।। अनेकजन्मपुण्येन चाऽऽगतः स्वर्गमीप्सितम् । ततः किं केन पुण्येन दर्शनं मे त्वया सह ।। ९१ ।। न हि कर्मस्थलमिदं स्वभोगस्थलमेव च । सारं च सर्वभोगानां वरस्त्रीभोगमेव च ।। ९२ ।। भोगस्थले भोगवस्तु न हि त्यक्तुं प्रशस्यते । भावानुरक्ता रसिका भोग्या त्वं भोगिनामिह ।। ९३ ।। द्रव्यमस्वामिकं भोग्यं सुखं त्यजति सन्दधीः । अविरोधसुखत्यागी पशुरेव न संशयः ।। ९४ ।। गच्छ कान्ते गुहं गत्वा कुरु तल्पं मनोहरम् । रमणीयं च रहसि वरं रतिकरं परम् ।। ९५ ।। त्यज द्वैधं च मनसो निश्चितं वरवर्णिरि । वरानने मया सार्धं मोदस्व वरमन्दिरे ।। ९६ ।। अमूल्यरत्नमालां च मणिराजविराजिताम् । भिक्षां कृत्वा च दास्यामि लक्ष्मीवक्षसि शोभिताम् ।। ९७ ।। मणिं चानन्तशिरसः सर्वेषामतिदुर्लभम् । दुष्प्राप्यं त्रिषुलोकेषु तुभ्यं दास्यामि सुन्दरि ।। ९८ ।। मणिरत्नं कौस्तुभं च यो नारायणवक्षसि । भिक्षां कृत्वा तु दास्यामि कृत्वा नारायणव्रतम् ।। ९९ ।। चन्द्रशेखरमौलेश्च यदर्धं चन्द्रभूषणम् । जरामृत्युव्याधिहरं शक्तं क्रीडाकरं वरम् ।। १०० ।। अतीव विश्वदुष्प्राप्यं विश्ववन्द्यं च सुन्दरम् । विश्वनाथव्रतं कृत्वा तुभ्यं दास्यामि निश्चितम् ।। १०१ ।। दास्यामि ते श्रीसूर्यस्य मणिश्रेष्ठं स्यमन्तकम् । भक्त्या सूर्यव्रतं कृत्वा त्रिषु लोकेषु दुर्लभम् ।। १०२ ।। अष्टौ भारान्सुवर्णं च यश्च नित्यं प्रसूयते । जरासृत्युहरं चव परं क्रीडाकरं प्रिये ।। १०३ ।। अमूल्यरत्ननिर्माणं पात्ररत्नं मनोहरम् । संततं मधृपूर्णं च दास्यामि मदनस्य च ।। १०४ ।। अमूल्यरत्ननिर्माणं सुर्यतुल्यं च तेजसा । नानचित्रविचित्राढ्यं निर्माणमीश्वरेच्छया ।। १०५ ।। निर्मलं मण्डलाकारं सणिराजविराजितम् । हस्तलक्षपरिमितं चतुरस्रं च सुन्दरि ।। १०६ ।। पद्मापद्मासनं श्रेष्ठं प्रेष्ठं तस्या सुदुर्लभम् । ध्रुवं तुम्यं प्रदास्यामि कृत्वा पद्मालयाव्रतम् ।। १०७ ।। इत्येवमुक्त्वा नहुषः कृत्वा वर्त्मनिरौधनम् । पुनः पपात चरणे महेन्द्राण्या मुहुर्मुहुः ।। १०८ ।। नृपस्य वचनं श्रुत्वा शुष्ककण्ठौष्ठतालुका । तमुवाच महेन्द्राणी स्मारं स्मारं गुरुं हरिम् ।। १०९ ।। शच्युवाच अचेतनस्य मूढस्य कार्याकार्यमजानतः । श्रोष्याम्यद्य कतिविधां कथां कामातुरस्य च ।। ११० ।। मधुमत्तः सुरासत्तः काममत्तो दिचेतनः । मृत्युं न गणचेत्कामी कामेन हृतमानसः ।। १११ ।। त्यज मामध हे मत्त मातृतुल्यां रजक्वलाम् । ऋतोः प्रथामो दिवसो ह्यद्य हे नृप मे ध्रुवम् ।। ११२ ।। प्रथमे दिवसे स्त्री च चाण्डाली सा रजस्वला । द्वितीये दिवसे म्लेच्छा तृतीये रजकी तथा ।। ११३ ।। शुद्धा भर्तुश्चतुर्येऽह्नि न शुद्धा दैवपै ययौः । असच्छूद्रासमा सा च तद्दिने च परं प्रति ।। ११४ ।। प्रथमे दिवसे कान्तां यो हि गच्छेद्रजस्वलाम् । ब्रह्महत्याचतुर्थाशं लभते नात्र संशयः ।। ११५ ।। स पुमान्न रि कर्मार्हों दैवे पित्र्ये च कर्मणि । अधमः स च सर्वेषां निन्दितश्च यशस्करः ।। ११६ ।। द्वितीये दिवसे नारीं यो व्रजेच्च रजस्वलाम् । कामतः परिपूर्णाञ्च गोहत्यां लभते ध्रुवम् ।। ११७ ।। आजीवनं नाधिकारी पितृविप्रसुरार्चने । अमनुष्योऽयशस्यः स्यादित्याङ्गिरसभाषितम् ।। ११८ ।। दृतीये दिवसे जायां यो हि गच्छेद्रजस्वलाम् । स मूढो भ्रूणहत्यां च लभते नात्र संशयाः ।। ११९ ।। पूर्ववत्पतितः सोऽपि न चार्हः सर्वकर्मसु । असच्छूद्रा चतुर्थेऽह्नि न गच्छेत्तां विचक्षणः ।। यदि मां मातरं मूढ ग्रहीष्यसि बलेन च ।। १२० ।। ऋतावतीते दिवसे गमनं च करिष्यसि । शच्याश्च वचनं श्रुत्वा प्रहस्य नहुषस्तया ।। १२१ ।। उवाच मधुरं शान्तः शक्रकान्तां च सुव्रताम् । देवपत्नी सदा शुद्धा तन्न्यूनं मानवं प्रति ।। १२२ ।। शयने भोजने देवी नाशुद्धा मानवं प्रति । रजस्वलायाः संभोगे कर्मक्षेत्रे च भारते ।। १२३ ।। त्वयोक्तं च भवेत्पा पं नात्र दु (स्व)र्गे च सुन्दरि । कर्मक्षेत्रेऽपि तत्कर्म यद्वेदोक्तं शुभाशुभम् ।। १२४ ।। न भवेद्वैष्णवानां च ज्वलतां ब्रह्मतेजसा । यथा प्रदीप्ते वह्नौ च शुष्काणि च तृणानि च ।। १२५ ।। भवन्ति भस्मीभूतानि तथा पापानि वैष्णपे । वह्निसूर्यब्राह्मणेभ्यस्तेजˆयान्वैष्णपः सदा ।। १२६ ।। रक्षितो विष्णुचक्रेण स्वतन्त्रो मत्तकुंजरः । न विचारो न भोगश्च पैष्मवानां स्वकर्मणाम् ।। १२७ ।। निखितं साम्नि कौथुम्यां कुरु प्रश्नं बृहस्पतीम् । अस्मांश्च सर्वे जानन्ति चन्द्रवंश्यांश्च वैष्णवान् ।। १२८ ।। देवमन्यं न सेवन्ते चन्द्रवंश्या हरिं विना । सद्वंशप्रभवो यो हि ब्रह्मणः क्षत्रियोऽथवा ।। १२९ ।। विष्णुमन्त्रं न गृण्हाति वञ्चितो देवमायया । को वा मन्त्रश्च के देवा न हि शास्ता यमो मम ।। १३० ।। सर्वाञ्छास्तुं समर्थोऽहं ब्रह्मविष्णुशिवान्विना । शय्यां कृरु गुहं गत्वा शीघ्रं यास्यामि ते गृहम् ।। १३१ ।। ऋतुपापं मयि भवेत्तव किं गच्छ शोभने । इत्युक्त्वा नहुषो राजा प्रफुल्लवदनेक्षणः ।। १३२ ।। रत्नयानं समारुह्य ययौ नन्दनकाननम् । न ययौ सा शची गेहं प्रजगाम गुरोर्गृहम् ।। १३३ ।। गत्व कूशासनस्यं च ददर्श च बृहस्पतिम् । तारासेवितपादाब्जं ज्वलन्तं ब्रह्मतेजसा ।। १३४ ।। जपमालाकरं शश्वज्जपन्तं कृष्णमीप्सितम् । परमं परमानन्दं परमात्मानमीश्वरम् ।। १३५ ।। निर्गुणं च निरीहं च स्वतन्त्रं प्रकृतेः परम् । स्वेच्छामयं परं ब्रह्म भक्तानुग्रहविग्रहम् ।। १३६ ।। तमानन्दाश्रुनेत्रं च ननाम शिनका भुवि । रुदती साश्रुनेत्रा का मज्जन्ती भक्तिसागरे ।। १३७ ।। शोकार्णवे निमज्जन्ती हृदयेन विदूयता । तुष्टाव भीता स्वगुरुं ब्रह्मिष्ठं च कृपानिधिम् ।। १३८ ।। शच्युवाच रक्ष रक्ष महाभाग मां भीतां शरणागताम् । त्वमीश्वरः स्वदासीं च निमग्नां शोकसागरे ।। १३९ ।। अनीश्वरश्चेश्वरो वा बरवान्वा सुदुर्बलः । स्वशिष्यभार्यां पुत्रांश्च शासितुं च सदा क्षमः ।। १४० ।। दूरीभूतः स्वराज्याच्च स्वशिष्यश्च कृतस्त्वया । शान्तिर्बभूव दोषस्य चाधुनाऽनुग्रहं कुरु ।। १४१ ।। अनाथां सर्वशून्यां मां शुन्यां ताममरावतीम् । संपच्छून्यमाश्रमं मे पश्य रक्ष कृणानिधे ।। १४२ ।। दस्युग्रस्तां च मां रक्ष देशं किंकरमानय । दत्तवा चरणरेणूंस्तं शुभाशीर्वचनं कुरु ।। १४३ ।। सर्वेषां च सुरुणां च जन्मदाता परो गुरुः । पितुः शतगुणा माता पूज्या वन्द्या गरीयसी ।। १४४ ।। विद्यादाता मन्त्रदाता ज्ञानदो हरिभक्तिदः । पूज्यो वन्द्यश्च सेव्यश्च मातुः शतगुणो गुरुः ।। १४५ ।। मन्त्राद्युद्गिरणेनैव गुरुरित्युच्यते बुधैः । अन्यो वन्द्यो गुरुरयमन्यश्चारोपितो गुरुः ।। १४६ ।। अज्ञानतिमिरान्धस्य ज्ञानाञ्जनशलाकया । चक्षुरुन्मीलितं येन तस्मै श्रीगुरवे नमः ।। १४७ ।। अदीक्षितस्य मूर्खस्य निष्कृतिर्नास्ति नि श्चितम् । सर्वकर्मस्वनर्हस्य नरके तत्पशोः स्थितिः ।। १४८ ।। जन्मदाताऽन्नदाता च माताऽन्ये गुरवास्तथा । पारं कर्तुं न शक्तास्ते घोरसंसारसागरे ।। १४९ ।। विद्यामन्त्रज्ञानदाता निपुणः पारकर्मणि । स शक्तः शिष्यमुद्धर्तुमीश्वरश्चेश्वरात्परः ।। १५० ।। गुरुर्विष्णुर्गुरुर्ब्रह्मा गुरुर्देवो महेश्वरः । गुरुर्धर्मो गुरुः शेषः सर्वात्मा निर्गुणो गुरुः ।। १५१ ।। सर्वतीर्थाश्रयश्चैव कर्वदेवाश्रयो गुरुः । सर्ववेदस्वरुपश्च गुरुरूपी हरिः स्वयम् ।। १५२ ।। अभीष्टदेवे रुष्टे च गुरुःशक्तो हि रक्षितुम् । गुरौ रुष्टेऽभीष्टदेवो न हि शक्तश्च रक्षितुम् ।। १५३ ।। सर्वे ग्रहाश्च यं रुष्टा यं रुष्टा देवब्राह्मणाः । त्वमेव रुष्टो भवसि गुरुरेव हि देवताः ।। १५४ ।। न गुरोश्च प्रियश्चाऽऽत्मा न गुरोश्च प्रियः सुतः । धनं प्रियं च न गुरोर्न च भार्या प्रिया तथा ।। १५५ ।। न गुरोश्च प्रियो धर्मो न गुरोश्च प्रियं तपः । न गुरोश्च प्रियं सत्यं न पुण्यं च गुरोः परम् ।। १५६ ।। गुरोः परो न शास्ता च न हि बन्धुर्गुरोः परः । देवो राजा च शास्ता च शिष्याणां च सदा गुरुः ।। १५७ ।। यावच्छक्तो दातुमन्नं तावच्छास्ता तदन्नदः । गुरुः शास्ता च शिष्याणां प्रतिजन्मनि जन्मनि ।। १५८ ।। मन्त्रो विद्या गुरुर्देवः पूर्वलब्धो यथा पतिः । प्रतिजन्मनि बन्धेन सर्वेषामुपरि स्थितः ।। १५९ ।। पिता गुरुश्च वन्द्यश्च यत्र जन्मनि जन्मदः । गुरवोऽन्ये तथा माता गुरुश्च प्रतिजन्मनि ।। १६० ।। विप्राणां त्वं वरिष्ठश्च गरिष्ठश्च तपस्तिनाम् । ब्रह्मिष्ठौ ब्रह्मविद्ब्रह्मविद्ब्रह्मन् धर्मिष्ठः सर्वधर्मिणाम् ।। १६१ ।। तुष्टो भव मुनिश्रेष्ठ मां च शक्रं च संप्रतम् । त्वयि तुष्टे सदा तुष्टा भवन्ति ग्रहदेवताः ।। १६२ ।। इत्युक्त्वा का शची ब्रह्मन्पुनरुच्चौ रुरोद ह । दृष्ट्वा तद्रोदनं तारा रुरोदोच्चैर्मुहुर्मुहुः ।। १६३ ।। पपात चरणे तारा रुरोद च पुनः पुनः । अपराधं क्षमेत्युक्त्वा गुरुस्तुष्टोऽप्युवाच ताम् ।। १६४ ।। गुरुरुवाच उत्तिष्ठ तारे शच्याश्च सर्व भद्रं भविष्यति । सद्यः प्राप्स्यति भर्तारं महेन्द्रं च मदाशिषा ।। १६५ ।। इत्युक्त्वा स गुरुस्तत्र विरराम च नारद । पपात चरणे तारा पुनरेव रुरोद च ।। १६६ ।। गुहीत्वा च शचीं तारा संस्थाप्य च स्ववक्षकि । बोधयामास विविधमाध्यात्मिकमनुत्तमम् ।। १६७ ।। शचीकृतं गुरुस्तोत्रं पूजाकाले च यः पठेत् । गुरुश्चाभीष्टदेवश्च संतुष्टः प्रतिजन्मनि ।। १६८ ।। ग्रहदेवद्विजास्तं च परितुष्टाश्च संततम् । राजानो बान्धवाश्चैव संतुष्टाः सर्वतः सदा ।। १६९ ।। गुरुभक्तिं विष्णुभक्तिं वाञ्छितं लभते ध्रुवम् । सदा हर्षो भवेत्तस्य न च शोकः कदाचन ।। १७० ।। पुत्रार्थो लभते पुत्रं भार्यार्थो लभते प्रियम् । सुस्वरुपां गुणवतीं सतीं पुत्रवतीं ध्रुवम् ।। १७१ ।। रोगार्तों मुच्यते रोगाद्बद्धो मुच्योत बन्धनात् । अस्पष्टकीर्तिः सुयशा मूर्खोभवति पण्डितः ।। १७२ ।। कदाचिद्बन्धुविच्छेदो न भवेत्तस्य निश्चितम् । नित्यं तद्वर्धते धर्मों विपुलं निर्मलं यशः ।। १७३ ।। लभते परमैश्वर्यं पुत्रपौत्रधनान्वितम् । इह सर्वसुखं भुक्त्वा प्राप्यते श्रीहरेः पदम् ।। १७४ ।। न भवेत्तत्पुनर्जन्म हरिदास्यं लभेद्ध्रुवम् । विष्णुभक्तिनमाब्धौ च निमग्नश्च भवेद्ध्रुवम् ।। १७५ ।। शाश्वत्पिबति शान्तिश्च विष्णुभक्तिरसामृतम् । जन्ममृत्युजराव्याधिशोकसंतापनाशनम् ।। १७६ ।। इति श्रीब्रह्मo महाo श्रीकृष्णजन्मखo उत्तo नारदनाo महेन्द्रदर्पभङ्गप्रकरणे शचीशोकापनोदने शचीकृतगुरुस्तोत्रकथनं नामैकोनषष्टितमोऽध्यायः ।। ५९ ।।

athaikonaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ nārāyaṇa uvāca ityevaṃ kathitaṃ sarva sarveṣāṃ darpabhañjanam | indrasya darpabhaṅgaṃ ca vistareṇa niśāmaja || 1 || indo darpātsabhāyāṃ ca ratnasiṃhāsanādvarāt | nottasyau svaguruṃ dṛṣṭvā brahmiṣṭhaṃ ca bṛhaspatim || 2 || gururjagāmātiruṣṭaḥ svāpamāne samatmaraḥ | tathāpi kṛpayā dharme snehācca na śaśāpa tam || 3 || vinā śapena taddarvaścūrṇībhūto babhūva ha | anyaścenna śapeddharmātpremṇā vā cātikilviṣam || 4 || tthā'pi taṃ ca phalati dharmastaṃ hanti nārada | yo yaṃ hiṃsraṃ sāparādhaṃ śapetkopene dhārmikaḥ || 5 || vināśaḥ sāparādhasya dharmo naṣṭaśca dharmiṇaḥ | tenādharmeṇa śakrasya brahmahatyā babhūva ha || 6 || bhītastyaktvā svarājyaṃ ca prayayau sarovaram | sarasaḥ badmasūtre ca nivāsaṃ ca cakāra saḥ || 7 || gantuṃ na śaktā hanyā ca puṇyaṃ viṣṇusarovaram | śreṣṭhaṃ bharatavarṣeca tapaḥsthānaṃ tapasvinām || 8 || tadeva puṣkaraṃ tīrthaṃ pravadanti purāvidaḥ | rājyabhraṣṭaṃ harīṃ dṛṣṭvā haribhakto narādhipaḥ || 9 || balājjahāra tadrājyaṃ nahuṣo nāma dhārmikaḥ | dṛṣṭvā śacīṃ varārohā manapatyāṃ ca sundarīm || 10 || svargagaṅgaṃ ca gacchantīṃ hṛdayena vidūyatā | navayauvanasaṃpannāṃ ratnālaṃkārabhūṣitām || 11 || sukomalaṃ tāṃ sudatīṃ vadantīṃ ca mahāsatīm | mūrcchāṃ saṃprāpa rājāndraḥ kāmena yauvanena ca || uvāca tatpuraḥ sthitvā suvinītaśca dāsavat || 12 || nahuṣa uvāca thāturgatirvicitrā'hona baudhyā ca satāmapi || 13 || īdṛśī strī bhagāṅgasya lubdhasya parayoṣiti | īdṛśī sundarī yasya parabhāryāsu tanmanaḥ || 14 || asyā agre ca kā rambhā korvaśī kā tilottamā| kā vā menā ghṛtācī vā ratnamālā kalāvatī || 15 || kālikā sundarī bhadrāvatī campāvatī tathā | edāścāpsarasaścānyāḥ kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm || 16 || imāṃ vihāya mūḍho'nyāṃ kathaṃ gacchati mandadhīḥ | asmākaṃ yobito'syāśca ceṭitulyāśca niścitam || 17 || māṃ bhajasva varārohe suprīta bhava kiṃkaram | yathā rādhā ca goloke kṛṣṇavakṣasi rājate || 18 || vaikuṇṭhorasi vaikuṇṭhe yathā lakṣmīḥ sarasvatī | brahmaloke ca brahmāṇī yathaiva brahmavakṣasi || 19 || yathā mūrtirmahāsādhvī dharmavakṣaḥsthalasthitā | pātālatalalakṣmīrvā yathaivā'nantavakṣasi || 20 || yathā puṣṭirgaṇeṇe ca devasenā ca kārtike || varuṇe varuṇānī ca yathā svāhā hatāśane || 21 || yathāratiḥkāmadeve yathā saṃjñā dineśkre | vāyoḥpatnī yathā vāyau yathā candre ca rohiṇī || 22 || yathā'ditirdevamātā tava śvaśrūśca kaśyape | yathā himālaye menā pitṛkanyā ca mānasī || 23 || lopāmudrā yathā'gastye yathā tārā bṛhaspatau | kardame devahūtiśca vasiṣṭhe'rundhatī yathā || 24 || manau ca śatarupeva damayantī nale yathā | tathā bhava tvaṃ saubhāgyā mama vakṣasi sundari || 25 || līlayā ca sahasrendrāñchetuṃ śakto'hamīśvaraḥ | nārī vāñchati jāraṃ ca svāmino balavattaram || 26 || sumerugirikūṭe ca durgameti rahaḥsyale | athavā malaye ramye ramye candanavāyunā || 27 || viśrambhake surasane kiṃvā nandanakānane | nikaṭe śataśrṛṅgasya puṣpabhadrānadītaṭe || 28 || godāvarītīranīre samīpe śītavāyunā | campāvatīnadītīre ramye campakakānane || 29 || śmaśāne'tiśmaśāne ca ramye'tinirjane vane | śaile śaile'tirahasi kaṃdare kaṃdare vane || 30 || dvīpe dvīpe durgadurgai nadyāṃ nadyāṃ nade nade | samudrapuline ramye sarvajantuvivarjite || 31 || vidagdhāyā vidagdhena saṃgamo nirjane sukhaḥ | puṣpacandanaśayyāyāṃ puṣpacandanacarcite || 32 || māṃ gṛhītvī kuru ratiṃ puṣpacandanacarcitam | brahmaṇaśca varairdevi jarāmṛtyuvivarjitam || 33 || māṃ kuruṣva patiṃ bhadre nityaṃ susthirayauvanam | suveṣaṃ sundaraṃ dhīraṃ kāmaśāstraviśāradam || 34 || śaratpārvaṇacandrāsyaṃ candravaṃśasamudbhavam | āgatāmṛrvaśīṃ mahyāṃ tyaktavantaṃ ca yācātīm || 35 || na mespṛhā parastrīṣu tvāṃ dṛṣṭvā lolupaṃ manaḥ | tyaktā mayā svabhāyaści ratnabhūṣaṇabhūṣitāḥ || 36 || athāvā rakṣitāḥsarvā dāsīḥ kṛtvā vahānane | ratnendrasārāṃ mālāṃ te dāsyāmi varuṇasya ca || 37 || nirjitya varuṇaṃ yuddhe brahmastreṇātitejasā | vahniśuddhaṃvastrayugaṃ jitvā vahniṃ sudurbalam || 38 || dāsyāmyadyaiva te devi niyojyaṃ māṃ niyojya | maṇīndrasāranirmāṇamakānākānakuṇḍale || 39 || dāsyāmi devānnirjitya devamātuśca sundari | karabhūṣaṇayugmaṃ cātyamūlyaratnanirmitam || 40|| dāsyāmyadyaiva rohiṇyāścandraṃ jitvā'tidurlamam | yakṣmagrastamatikṛśaṃ mamaiva pūrvapūruṣam || 41 || vinā yuddhena bhīto māṃ kṛpayā vā pradāsyati | amūlyaratnanirmāṇaṃ ktaṇanmañjīrayugmakam || 42 || dāsyāmyadyaiva pārvatyā bhikṣāṃ kṛtvā maheśvaram | āśutoṣaṃ stutivaśaṃ bhakteśaṃ ce kṛbāmayam || 43 || sarvasaṃpattidātāraṃ paraṃ kalpataruṃ śubhe | amūlyaratnanirmāṇakeyūrayugulaṃ priye || 44 || dāsyāmi te'dya gaṅgāyā yuddhaṃ kṛtvā sudurlabham | bahulīyugulaṃ cāru sūryapatnyā manoharam || 45 || sadratnasāranirmāṇaṃ dāsyāmyadya suśobhane | amūlyaratnanirmāṇaṃ darpaṇāṃ cātinirmalam || 46 || dāsyāmi te kāmapatnyāḥ kāmaṃ jitvā ca līlayā | krīḍākamalamamlānaṃ kamalāyāśca sundari || 47 || bhikṣāṃ kṛtvā ca dāsyāmi stutvā ca kamalāpatim | aṅgulīyakaratnāni viśveṣu durlabhāni ca || 48 || sāvitryāśca pradāsyāmi kṛtvā ca brahmaṇastapaḥ | svayaṃ gītaṃ pragāyantīṃ mūrcchanāśrutisaṃyutām || 49 || vāṇīvīṇāṃ pradāsyāmi kṛtvā nārāyaṇavratam | ratnapāśakasaṃdhaṃ ca viśvakarmavinirmitam || 50|| kuberapatnyā dāsyāmi pādāṅgulivibhūṣaṇama | ityevamuktvā nahuṣaḥ papāta tatpadāmbuje || 51 || uvāca taṃ śacī trastā rājamārgagataṃ nṛpam | utthāpya taṃ kare dhūtvā śuṣkakaṇṭhoṣṭhatālukā || smāraṃ smāraṃ padāmbhojaṃ mahāsādhvī harerguroḥ || 52 || śacyuvāca śṛṇu vatsa mahārāja he tāta bhayabhañjana || 53 || bhayatrātā ca rājā ca sarveṣāṃ pālakaḥ pitā | bhraṣṭaśrīśca mahendro'dya tvaṃ ca svarge nṛpo'dhunā || 54 || yo rājā sa pitā pātā prajānāmeva niścitam | gurupatnī rājapatnī devapatnī tathā vadhūḥ || 55 || pitroḥ svasā śiṣyapatnī bhṛtyapalī ca mātulī | pitṛpatnī bhrātṛpatnī śvaśrūśca bhaginī sutā || 56 || garbhadhātrīṣṭadevī ca puṃsaḥ ṣoḍaśa mātaraḥ | tvaṃ naro devabhāryā'haṃ mātā te devasaṃmatā || 57 || gaccha vatsāditiṃ rantuṃ yadi cecchasi mātaram | sarveṣāṃ niṣkṛtiścāstina vatsa mātṛgāminām || 58 || kumbhīpāke ne pacanti yāvadvai brahmaṇo vayaḥ | tato bhavanti kṛmayaḥ kalpāḥ spata bhavanti te || 59 || tataśca kuṣṭhino mlecchā bhavanti saptajanmasu | nāstayeva niṣkṛtisteṣāmityāha kamalodbhavaḥ || 60 || evaṃ viṭkṣattraśūdrāṇāṃ brahmaṇīgamane nṛpa | vaideṣu niṣkṛtirnāsti cetyāṅgirasabhāṣitam || 61 || svargasaṃpattibhogaśca sukhaṃ saṃsāriṇāṃ dhruvam | mumukṣūṇāṃ ca mokṣaṇca tapaścaiva tavasvinām || 62 || brāhmaṇānāṃ ca brahmaṇyaṃ munīnāṃ maunameva ca | vedābhyāso vaidikānāṃ kavīnāṃ kāvyavarṇanam || 63 || viṣṇudāsyaṃ vaiṣṇavānāṃ viṣṇubhaktirasaṃ param | viṣṇubhaktiṃ vinā naiva muktiṃ vāñchanti vaiṣṇavāḥ || 64 || malāḍhaceṣu ca kledeṣu durgandhinilayeṣu ca | sādhūnāṃ kiṃ sukaṃ sādho strīṇāṃ yoniṣu māṃ vada || 65 || kulapradība rājendra rājñaṃ maṇḍalavartinām | labdhaṃ ca bhārate janma puṇyena bahujanmanām || 66 || padmānāṃ candravaṃśyānāṃ nṛpāṇāṃ dīptihetave | tvamāvirāsīstejasvī grūṣmamadhyāhnabhāskaraḥ || 67 || sarveṣāmaśramāṇāṃ ca svadharmaśca yaśaḥ param | svadharmahīnā narake patanti mūḍhayetasaḥ || 68 || brāhmaṇasyā svadharmaśca trisaṃdhyamarcanaṃ hareḥ | tatpādodakanaivedyabhakṣaṇaṃ ca sudhādhikam || 69 || annaṃ viṣṭhā jalaṃ mūtramanivedya harernṛpa | bhavanti sūkarāḥsarve brāhmaṇā yadibhuñjate || 70 || ājīvaṃ bhuñjate viprā ekādaśyāṃ na bhuñjate | kṛṣṇajanmadine caiva śivarātrau suniścetam || 71 || tathā rāmanavabhyāṃ ca yatnataḥ puṇyavāsare | brāhmaṇānāṃ svadharmaśca kathito brahmaṇā nṛpa || 72 || vrataṃ pativratānāṃ ca patisevā paraṃ tapaḥ | yathā putraḥ parapatireṣa dharmaśca yoṣitām || 73 || pālayanti yathā bhūpāḥ prajāḥ putrānivaurasān | prajāstriyaṃ ca paśyanti rājāno mātaraṃ yathā || 74 || yajñaṃ kurvanti viṣṇośca sevanaṃ devaviprayoḥ | nivāraṇaṃ ca duṣṭānāṃ śiṣṭānāṃ pratipālanam || 75 || iti dharmaḥ kṣatriyāṇāṃ kathito brahmaṇā purā | vāṇijyaṃ caiva vaiśyānāṃ svadharmo dharmasaṃcayaḥ || 76 || śūdrāṇāṃ viprasevā ca paro dharmeṃ vidhīyate | sarvanyāso harau bhūva dharmaḥ saṃnyāsināṃ dhruvam || 77 || raktaikavāsā daṇḍī ca bibharti mṛtkamaṇḍalum | sarvatra samadarśo ca smarennānāyaṇaṃ sadā || 78 || karoti bhramaṇaṃ nityaṃ gehe gehe na tiṣṭhati | vidyāmantraṃ ca kasmaicinna dadāti ca lobhataḥ || 79 || karoti nā''śramaṃ bhikṣuḥ karoti nānyavāsanām | karoti nānyasaṅgaṃ ca nirmoha saṅgavarjitaḥ || 80 || na svādubhuṅkte lobhāccā strīmukhaṃ na hi paśyati | na vāñchitaṃ bhakṣyavastu yācate guhiṇāṃ vratī || 81 || iti saṃnyāsināṃ dharma ityāha kamalodbhavaḥ | iti te kathitaṃ putra gaccha vatsa yathāsukham || 82 || ityuktvā ca mahendrāṇī virarāma ca vartmani | uvāca nahuṣo rājā śacīṃ vakraprakaṃdharaḥ || 83 || nahuṣa uvāca tvayā yatkathitaṃ devī sarva tatu viparyayam | yathārthadharmaṃ vedoktaṃ nibodha kathāyāmi te || 84 || karmaṇāṃ phalabhogaśca sarveṣāṃ surasundari | naiva svarge na pātāle nānyadvīpe śrutau śrutam || 85 || kṛtvā śubhāśubhaṃ karma puṇyakṣetre ca bhārate | anyatra tatphalaṃ bhuṅkte karmī karmanibandhanāt || 86 || himālayādāsamudraṃ puṇyakṣetraṃ ca bhāratam | śreṣṭhaṃ sarvasthalānāṃ ca munīnāṃ ca tapaḥsthalam || 87 || tatra labdhvā janma jīvī vañcito viṣṇumāyayā | śaśvatkaroti viṣayaṃ vihāya sevanaṃ hareḥ || 88 || kṛtvā tatra mahatpuṇyaṃ svarga gacchati puṇyavān | gṛhītvā sarvakanyāśca ciraṃ svarge pramodate || 89 || svargamāgacchati naro vihāya mānavīṃ tanum | svaśarīreṇā''gato'haṃ matpuṇyaṃ paśya sundari || 90 || anekajanmapuṇyena cā''gataḥ svargamīpsitam | tataḥ kiṃ kena puṇyena darśanaṃ me tvayā saha || 91 || na hi karmasthalamidaṃ svabhogasthalameva ca | sāraṃ ca sarvabhogānāṃ varastrībhogameva ca || 92 || bhogasthale bhogavastu na hi tyaktuṃ praśasyate | bhāvānuraktā rasikā bhogyā tvaṃ bhogināmiha || 93 || dravyamasvāmikaṃ bhogyaṃ sukhaṃ tyajati sandadhīḥ | avirodhasukhatyāgī paśureva na saṃśayaḥ || 94 || gaccha kānte guhaṃ gatvā kuru talpaṃ manoharam | ramaṇīyaṃ ca rahasi varaṃ ratikaraṃ param || 95 || tyaja dvaidhaṃ ca manaso niścitaṃ varavarṇiri | varānane mayā sārdhaṃ modasva varamandire || 96 || amūlyaratnamālāṃ ca maṇirājavirājitām | bhikṣāṃ kṛtvā ca dāsyāmi lakṣmīvakṣasi śobhitām || 97 || maṇiṃ cānantaśirasaḥ sarveṣāmatidurlabham | duṣprāpyaṃ triṣulokeṣu tubhyaṃ dāsyāmi sundari || 98 || maṇiratnaṃ kaustubhaṃ ca yo nārāyaṇavakṣasi | bhikṣāṃ kṛtvā tu dāsyāmi kṛtvā nārāyaṇavratam || 99 || candraśekharamauleśca yadardhaṃ candrabhūṣaṇam | jarāmṛtyuvyādhiharaṃ śaktaṃ krīḍākaraṃ varam || 100 || atīva viśvaduṣprāpyaṃ viśvavandyaṃ ca sundaram | viśvanāthavrataṃ kṛtvā tubhyaṃ dāsyāmi niścitam || 101 || dāsyāmi te śrīsūryasya maṇiśreṣṭhaṃ syamantakam | bhaktyā sūryavrataṃ kṛtvā triṣu lokeṣu durlabham || 102 || aṣṭau bhārānsuvarṇaṃ ca yaśca nityaṃ prasūyate | jarāsṛtyuharaṃ cava paraṃ krīḍākaraṃ priye || 103 || amūlyaratnanirmāṇaṃ pātraratnaṃ manoharam | saṃtataṃ madhṛpūrṇaṃ ca dāsyāmi madanasya ca || 104 || amūlyaratnanirmāṇaṃ suryatulyaṃ ca tejasā | nānacitravicitrāḍhyaṃ nirmāṇamīśvarecchayā || 105 || nirmalaṃ maṇḍalākāraṃ saṇirājavirājitam | hastalakṣaparimitaṃ caturasraṃ ca sundari || 106 || padmāpadmāsanaṃ śreṣṭhaṃ preṣṭhaṃ tasyā sudurlabham | dhruvaṃ tumyaṃ pradāsyāmi kṛtvā padmālayāvratam || 107 || ityevamuktvā nahuṣaḥ kṛtvā vartmaniraudhanam | punaḥ papāta caraṇe mahendrāṇyā muhurmuhuḥ || 108 || nṛpasya vacanaṃ śrutvā śuṣkakaṇṭhauṣṭhatālukā | tamuvāca mahendrāṇī smāraṃ smāraṃ guruṃ harim || 109 || śacyuvāca acetanasya mūḍhasya kāryākāryamajānataḥ | śroṣyāmyadya katividhāṃ kathāṃ kāmāturasya ca || 110 || madhumattaḥ surāsattaḥ kāmamatto dicetanaḥ | mṛtyuṃ na gaṇacetkāmī kāmena hṛtamānasaḥ || 111 || tyaja māmadha he matta mātṛtulyāṃ rajakvalām | ṛtoḥ prathāmo divaso hyadya he nṛpa me dhruvam || 112 || prathame divase strī ca cāṇḍālī sā rajasvalā | dvitīye divase mlecchā tṛtīye rajakī tathā || 113 || śuddhā bhartuścaturye'hni na śuddhā daivapai yayauḥ | asacchūdrāsamā sā ca taddine ca paraṃ prati || 114 || prathame divase kāntāṃ yo hi gacchedrajasvalām | brahmahatyācaturthāśaṃ labhate nātra saṃśayaḥ || 115 || sa pumānna ri karmārhoṃ daive pitrye ca karmaṇi | adhamaḥ sa ca sarveṣāṃ ninditaśca yaśaskaraḥ || 116 || dvitīye divase nārīṃ yo vrajecca rajasvalām | kāmataḥ paripūrṇāñca gohatyāṃ labhate dhruvam || 117 || ājīvanaṃ nādhikārī pitṛviprasurārcane | amanuṣyo'yaśasyaḥ syādityāṅgirasabhāṣitam || 118 || dṛtīye divase jāyāṃ yo hi gacchedrajasvalām | sa mūḍho bhrūṇahatyāṃ ca labhate nātra saṃśayāḥ || 119 || pūrvavatpatitaḥ so'pi na cārhaḥ sarvakarmasu | asacchūdrā caturthe'hni na gacchettāṃ vicakṣaṇaḥ || yadi māṃ mātaraṃ mūḍha grahīṣyasi balena ca || 120 || ṛtāvatīte divase gamanaṃ ca kariṣyasi | śacyāśca vacanaṃ śrutvā prahasya nahuṣastayā || 121 || uvāca madhuraṃ śāntaḥ śakrakāntāṃ ca suvratām | devapatnī sadā śuddhā tannyūnaṃ mānavaṃ prati || 122 || śayane bhojane devī nāśuddhā mānavaṃ prati | rajasvalāyāḥ saṃbhoge karmakṣetre ca bhārate || 123 || tvayoktaṃ ca bhavetpā paṃ nātra du (sva)rge ca sundari | karmakṣetre'pi tatkarma yadvedoktaṃ śubhāśubham || 124 || na bhavedvaiṣṇavānāṃ ca jvalatāṃ brahmatejasā | yathā pradīpte vahnau ca śuṣkāṇi ca tṛṇāni ca || 125 || bhavanti bhasmībhūtāni tathā pāpāni vaiṣṇape | vahnisūryabrāhmaṇebhyastejaˆyānvaiṣṇapaḥ sadā || 126 || rakṣito viṣṇucakreṇa svatantro mattakuṃjaraḥ | na vicāro na bhogaśca paiṣmavānāṃ svakarmaṇām || 127 || nikhitaṃ sāmni kauthumyāṃ kuru praśnaṃ bṛhaspatīm | asmāṃśca sarve jānanti candravaṃśyāṃśca vaiṣṇavān || 128 || devamanyaṃ na sevante candravaṃśyā hariṃ vinā | sadvaṃśaprabhavo yo hi brahmaṇaḥ kṣatriyo'thavā || 129 || viṣṇumantraṃ na gṛṇhāti vañcito devamāyayā | ko vā mantraśca ke devā na hi śāstā yamo mama || 130 || sarvāñchāstuṃ samartho'haṃ brahmaviṣṇuśivānvinā | śayyāṃ kṛru guhaṃ gatvā śīghraṃ yāsyāmi te gṛham || 131 || ṛtupāpaṃ mayi bhavettava kiṃ gaccha śobhane | ityuktvā nahuṣo rājā praphullavadanekṣaṇaḥ || 132 || ratnayānaṃ samāruhya yayau nandanakānanam | na yayau sā śacī gehaṃ prajagāma gurorgṛham || 133 || gatva kūśāsanasyaṃ ca dadarśa ca bṛhaspatim | tārāsevitapādābjaṃ jvalantaṃ brahmatejasā || 134 || japamālākaraṃ śaśvajjapantaṃ kṛṣṇamīpsitam | paramaṃ paramānandaṃ paramātmānamīśvaram || 135 || nirguṇaṃ ca nirīhaṃ ca svatantraṃ prakṛteḥ param | svecchāmayaṃ paraṃ brahma bhaktānugrahavigraham || 136 || tamānandāśrunetraṃ ca nanāma śinakā bhuvi | rudatī sāśrunetrā kā majjantī bhaktisāgare || 137 || śokārṇave nimajjantī hṛdayena vidūyatā | tuṣṭāva bhītā svaguruṃ brahmiṣṭhaṃ ca kṛpānidhim || 138 || śacyuvāca rakṣa rakṣa mahābhāga māṃ bhītāṃ śaraṇāgatām | tvamīśvaraḥ svadāsīṃ ca nimagnāṃ śokasāgare || 139 || anīśvaraśceśvaro vā baravānvā sudurbalaḥ | svaśiṣyabhāryāṃ putrāṃśca śāsituṃ ca sadā kṣamaḥ || 140 || dūrībhūtaḥ svarājyācca svaśiṣyaśca kṛtastvayā | śāntirbabhūva doṣasya cādhunā'nugrahaṃ kuru || 141 || anāthāṃ sarvaśūnyāṃ māṃ śunyāṃ tāmamarāvatīm | saṃpacchūnyamāśramaṃ me paśya rakṣa kṛṇānidhe || 142 || dasyugrastāṃ ca māṃ rakṣa deśaṃ kiṃkaramānaya | dattavā caraṇareṇūṃstaṃ śubhāśīrvacanaṃ kuru || 143 || sarveṣāṃ ca suruṇāṃ ca janmadātā paro guruḥ | pituḥ śataguṇā mātā pūjyā vandyā garīyasī || 144 || vidyādātā mantradātā jñānado haribhaktidaḥ | pūjyo vandyaśca sevyaśca mātuḥ śataguṇo guruḥ || 145 || mantrādyudgiraṇenaiva gururityucyate budhaiḥ | anyo vandyo gururayamanyaścāropito guruḥ || 146 || ajñānatimirāndhasya jñānāñjanaśalākayā | cakṣurunmīlitaṃ yena tasmai śrīgurave namaḥ || 147 || adīkṣitasya mūrkhasya niṣkṛtirnāsti ni ścitam | sarvakarmasvanarhasya narake tatpaśoḥ sthitiḥ || 148 || janmadātā'nnadātā ca mātā'nye guravāstathā | pāraṃ kartuṃ na śaktāste ghorasaṃsārasāgare || 149 || vidyāmantrajñānadātā nipuṇaḥ pārakarmaṇi | sa śaktaḥ śiṣyamuddhartumīśvaraśceśvarātparaḥ || 150 || gururviṣṇurgururbrahmā gururdevo maheśvaraḥ | gururdharmo guruḥ śeṣaḥ sarvātmā nirguṇo guruḥ || 151 || sarvatīrthāśrayaścaiva karvadevāśrayo guruḥ | sarvavedasvarupaśca gururūpī hariḥ svayam || 152 || abhīṣṭadeve ruṣṭe ca guruḥśakto hi rakṣitum | gurau ruṣṭe'bhīṣṭadevo na hi śaktaśca rakṣitum || 153 || sarve grahāśca yaṃ ruṣṭā yaṃ ruṣṭā devabrāhmaṇāḥ | tvameva ruṣṭo bhavasi gurureva hi devatāḥ || 154 || na gurośca priyaścā''tmā na gurośca priyaḥ sutaḥ | dhanaṃ priyaṃ ca na gurorna ca bhāryā priyā tathā || 155 || na gurośca priyo dharmo na gurośca priyaṃ tapaḥ | na gurośca priyaṃ satyaṃ na puṇyaṃ ca guroḥ param || 156 || guroḥ paro na śāstā ca na hi bandhurguroḥ paraḥ | devo rājā ca śāstā ca śiṣyāṇāṃ ca sadā guruḥ || 157 || yāvacchakto dātumannaṃ tāvacchāstā tadannadaḥ | guruḥ śāstā ca śiṣyāṇāṃ pratijanmani janmani || 158 || mantro vidyā gururdevaḥ pūrvalabdho yathā patiḥ | pratijanmani bandhena sarveṣāmupari sthitaḥ || 159 || pitā guruśca vandyaśca yatra janmani janmadaḥ | guravo'nye tathā mātā guruśca pratijanmani || 160 || viprāṇāṃ tvaṃ variṣṭhaśca gariṣṭhaśca tapastinām | brahmiṣṭhau brahmavidbrahmavidbrahman dharmiṣṭhaḥ sarvadharmiṇām || 161 || tuṣṭo bhava muniśreṣṭha māṃ ca śakraṃ ca saṃpratam | tvayi tuṣṭe sadā tuṣṭā bhavanti grahadevatāḥ || 162 || ityuktvā kā śacī brahmanpunaruccau ruroda ha | dṛṣṭvā tadrodanaṃ tārā rurodoccairmuhurmuhuḥ || 163 || papāta caraṇe tārā ruroda ca punaḥ punaḥ | aparādhaṃ kṣametyuktvā gurustuṣṭo'pyuvāca tām || 164 || gururuvāca uttiṣṭha tāre śacyāśca sarva bhadraṃ bhaviṣyati | sadyaḥ prāpsyati bhartāraṃ mahendraṃ ca madāśiṣā || 165 || ityuktvā sa gurustatra virarāma ca nārada | papāta caraṇe tārā punareva ruroda ca || 166 || guhītvā ca śacīṃ tārā saṃsthāpya ca svavakṣaki | bodhayāmāsa vividhamādhyātmikamanuttamam || 167 || śacīkṛtaṃ gurustotraṃ pūjākāle ca yaḥ paṭhet | guruścābhīṣṭadevaśca saṃtuṣṭaḥ pratijanmani || 168 || grahadevadvijāstaṃ ca parituṣṭāśca saṃtatam | rājāno bāndhavāścaiva saṃtuṣṭāḥ sarvataḥ sadā || 169 || gurubhaktiṃ viṣṇubhaktiṃ vāñchitaṃ labhate dhruvam | sadā harṣo bhavettasya na ca śokaḥ kadācana || 170 || putrārtho labhate putraṃ bhāryārtho labhate priyam | susvarupāṃ guṇavatīṃ satīṃ putravatīṃ dhruvam || 171 || rogārtoṃ mucyate rogādbaddho mucyota bandhanāt | aspaṣṭakīrtiḥ suyaśā mūrkhobhavati paṇḍitaḥ || 172 || kadācidbandhuvicchedo na bhavettasya niścitam | nityaṃ tadvardhate dharmoṃ vipulaṃ nirmalaṃ yaśaḥ || 173 || labhate paramaiśvaryaṃ putrapautradhanānvitam | iha sarvasukhaṃ bhuktvā prāpyate śrīhareḥ padam || 174 || na bhavettatpunarjanma haridāsyaṃ labheddhruvam | viṣṇubhaktinamābdhau ca nimagnaśca bhaveddhruvam || 175 || śāśvatpibati śāntiśca viṣṇubhaktirasāmṛtam | janmamṛtyujarāvyādhiśokasaṃtāpanāśanam || 176 || iti śrībrahmao mahāo śrīkṛṣṇajanmakhao uttao nāradanāo mahendradarpabhaṅgaprakaraṇe śacīśokāpanodane śacīkṛtagurustotrakathanaṃ nāmaikonaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ || 59 ||