Chapter 55

ॐ तत्सद्ब्रह्मणे नमः। श्रीमद्द्वैपायनमुनीप्रणीतं- ब्रह्मवैवर्तपुराणम्। अथ श्रीकृष्णजन्मखण्डस्योत्तरार्धः। अथ पञ्चपञ्चाशत्तमोऽध्यायः। नारायण उवाच स एव भगवान्कृष्णः सर्वात्मा पुरुषः परः । दुराराध्योऽतिसाध्यश्च सर्वाराध्यः सुखप्रदः ।। १ ।। निजभक्तातिसाघ्यश्चाभक्तस्यासाध्य एव च । शश्वद्दृश्यः स्वभक्तस्याभक्तस्यादृश्य एव च ।। २ ।। दुर्ज्ञेयं तस्य चरितं कार्यं हृदयमेव च । बद्धास्तन्मायया सर्वे मोहिताश्च दुरन्तया ।। ३ ।। यद्भयाद्वाति वातोऽयं कूर्मं धत्ते निराश्रयः । कूर्मोऽनन्तं विधत्ते च यद्भयेन निरन्तरम् ।। ४ ।। बिभर्ति शेषो विश्वं च यद्भयेन च नारद । सहस्रशीर्षा पुरुषः शिरमश्चैकदेशतः ।। ५ ।। सप्तसागरसंयुक्ता सप्तद्वीपा वसुंधरा । शैलकाननसंयुक्ता पातालाः सप्त एव च ।। ६ ।। सप्तस्वर्गाश्च विविधा ब्रह्मलोकसमन्विताः । एवं विश्वं त्रिभुवनं कृत्रिमं परिकीर्तितम् ।। ७ ।। यद्भयेन विधात्राच प्रतिसृष्टौ च निर्मितम् । एवं विश्वान्यसंरव्यानि लोमकूपैर्महान्विराट् ।। ८ ।। यद्भयेन विधत्ते च यदन्नो ध्यायते हि यम् । विष्णुः पाति च संसारं यद्भयेन कृपानिधिः ।। ९ ।। कालाग्निरुद्रो यद्भीतः कालः संहरते प्रजाः । मृत्युंजयो महादेवो यद्भयाद्ध्यायते च यम् ।। १० ।। षड्गुणैरनुरागैश्च विरागी विरतः सदा । यद्भयेन दहत्यग्निः सूर्यस्तपति यद्भयात् ।। ११ ।। यद्भयाद्वर्षतीन्द्रश्च मृत्युश्चरति जन्तुषु । यद्भयेन यमः शास्ता पापिनीं धर्म एव च ।। १२ ।। धत्ते च धरणी लोकान्यद्भयेन चराचरान् । सूयते प्रकृतिः सृष्टौ यद्भयान्महदादिकम् ।। १३ ।। दुर्ज्ञेयं तदभिप्रायं को वा जानाति पुत्रक । यत्प्रभावं न जानन्ति ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः ।। १४ ।। कथं जानामि तच्चेष्टामहं वत्स सुमन्दधीः । कथं जगाम मथुरां त्यक्त्वा वृन्दावनं वनम् ।। १५ ।। कथं तत्याज गोपीश्च राधां प्राणाधिकां प्रियाम् । यशोदां बान्धवादींश्च नन्दं व नन्दनन्दनः ।। १६ ।। दर्पहा दर्पदः सोऽपि सर्वेषां सर्वदः सदा । बभञ्ज राधादर्पं च सुदाम्नः शापकारणात् ।। १७ ।। अन्येषां भावनाहेतोर्ब्रह्मप्राप्तिस्तथा भवेत् । एवं किंचिद्वितर्कं च कुरुते कमलोद्भवः ।। १८।। चकार दर्पभङ्गं च महाविष्णुः पुरा विभुः । ब्रह्मणश्चतथा विष्णोः शषेस्य च शिवस्य च ।। १९ ।। धर्मस्य च यमस्यापि साम्बस्य चन्द्रसूर्ययोः । गरुडस्य च वह्नेश्च गुरोर्दुर्वाससस्तथा ।। २० ।। दौवारिकस्य भक्तस्य जयस्य विजयस्य च। सुराणमसुराणां च भवतः कामशक्रयोः ।। २१ ।। लक्ष्मणस्यार्जुनस्यापि बाणस्य च भृगोस्तथा । सुमेरोश्च समुद्राणां वायोश्च वरुणस्य च ।। २२ ।। सरस्वत्याश्च दुर्गायाः पद्मायाश्च भुवस्तथा । सावित्र्याश्चैव गङ्गाया मनसायास्तथैव च ।। २३ ।। प्राणाधिष्ठातृदेव्यश्च प्रियायाः प्राणतोऽपि च । प्राणाधिकाया राधाया अन्येषामपि का कथा ।। २४ ।। ह्रत्वा दर्पं च सर्वेषां प्रसादं च चकार सः । कर्ता हर्ता पालयिता स्रष्टा स्रष्टुश्च सर्वतः ।। २५ ।। यं स्तोतुमीशो नालं च पञ्चवक्त्रैस्तु शंकरः । स्तोतुं नालं चतुर्वक्त्रो विधाता जगतामपि ।। २६ ।। स्तोतुं नालमनन्तश्च सहस्रवदनैरहो । स्वयं विष्णुर्विश्वव्यापी नालं स्तोतुं जनार्दनः ।। २७ ।। महाविराण्न शक्तोऽपि यं स्तोतुं परमेश्वरम् । कम्पिता यस्य पुरतः प्रकृतिः परमात्मनः ।। २८ ।। सरस्वती जडीभूता यं स्तोतुं परमेश्वरम् । महिमानं न जानन्ति वेदा यस्य च नारद ।। २९ ।। इत्येवं कथितो ब्रह्मन्प्रभावः परमात्मनः । निर्गुणस्य च कृष्णस्य किं भुयः श्रोतुमिच्छसि ।। ३० ।। इति श्रीब्रह्मo महाo श्रीकृष्णजन्मखo उत्तरार्धे नारदनाo श्रीकृष्णप्रभाव- वर्णनं नाम पञ्चपञ्चशात्तमोऽध्यायः ।। ५५ ।।

oṃ tatsadbrahmaṇe namaḥ| śrīmaddvaipāyanamunīpraṇītaṃ- brahmavaivartapurāṇam| atha śrīkṛṣṇajanmakhaṇḍasyottarārdhaḥ| atha pañcapañcāśattamo'dhyāyaḥ| nārāyaṇa uvāca sa eva bhagavānkṛṣṇaḥ sarvātmā puruṣaḥ paraḥ | durārādhyo'tisādhyaśca sarvārādhyaḥ sukhapradaḥ || 1 || nijabhaktātisāghyaścābhaktasyāsādhya eva ca | śaśvaddṛśyaḥ svabhaktasyābhaktasyādṛśya eva ca || 2 || durjñeyaṃ tasya caritaṃ kāryaṃ hṛdayameva ca | baddhāstanmāyayā sarve mohitāśca durantayā || 3 || yadbhayādvāti vāto'yaṃ kūrmaṃ dhatte nirāśrayaḥ | kūrmo'nantaṃ vidhatte ca yadbhayena nirantaram || 4 || bibharti śeṣo viśvaṃ ca yadbhayena ca nārada | sahasraśīrṣā puruṣaḥ śiramaścaikadeśataḥ || 5 || saptasāgarasaṃyuktā saptadvīpā vasuṃdharā | śailakānanasaṃyuktā pātālāḥ sapta eva ca || 6 || saptasvargāśca vividhā brahmalokasamanvitāḥ | evaṃ viśvaṃ tribhuvanaṃ kṛtrimaṃ parikīrtitam || 7 || yadbhayena vidhātrāca pratisṛṣṭau ca nirmitam | evaṃ viśvānyasaṃravyāni lomakūpairmahānvirāṭ || 8 || yadbhayena vidhatte ca yadanno dhyāyate hi yam | viṣṇuḥ pāti ca saṃsāraṃ yadbhayena kṛpānidhiḥ || 9 || kālāgnirudro yadbhītaḥ kālaḥ saṃharate prajāḥ | mṛtyuṃjayo mahādevo yadbhayāddhyāyate ca yam || 10 || ṣaḍguṇairanurāgaiśca virāgī virataḥ sadā | yadbhayena dahatyagniḥ sūryastapati yadbhayāt || 11 || yadbhayādvarṣatīndraśca mṛtyuścarati jantuṣu | yadbhayena yamaḥ śāstā pāpinīṃ dharma eva ca || 12 || dhatte ca dharaṇī lokānyadbhayena carācarān | sūyate prakṛtiḥ sṛṣṭau yadbhayānmahadādikam || 13 || durjñeyaṃ tadabhiprāyaṃ ko vā jānāti putraka | yatprabhāvaṃ na jānanti brahmaviṣṇumaheśvarāḥ || 14 || kathaṃ jānāmi tacceṣṭāmahaṃ vatsa sumandadhīḥ | kathaṃ jagāma mathurāṃ tyaktvā vṛndāvanaṃ vanam || 15 || kathaṃ tatyāja gopīśca rādhāṃ prāṇādhikāṃ priyām | yaśodāṃ bāndhavādīṃśca nandaṃ va nandanandanaḥ || 16 || darpahā darpadaḥ so'pi sarveṣāṃ sarvadaḥ sadā | babhañja rādhādarpaṃ ca sudāmnaḥ śāpakāraṇāt || 17 || anyeṣāṃ bhāvanāhetorbrahmaprāptistathā bhavet | evaṃ kiṃcidvitarkaṃ ca kurute kamalodbhavaḥ || 18|| cakāra darpabhaṅgaṃ ca mahāviṣṇuḥ purā vibhuḥ | brahmaṇaścatathā viṣṇoḥ śaṣesya ca śivasya ca || 19 || dharmasya ca yamasyāpi sāmbasya candrasūryayoḥ | garuḍasya ca vahneśca gurordurvāsasastathā || 20 || dauvārikasya bhaktasya jayasya vijayasya ca| surāṇamasurāṇāṃ ca bhavataḥ kāmaśakrayoḥ || 21 || lakṣmaṇasyārjunasyāpi bāṇasya ca bhṛgostathā | sumerośca samudrāṇāṃ vāyośca varuṇasya ca || 22 || sarasvatyāśca durgāyāḥ padmāyāśca bhuvastathā | sāvitryāścaiva gaṅgāyā manasāyāstathaiva ca || 23 || prāṇādhiṣṭhātṛdevyaśca priyāyāḥ prāṇato'pi ca | prāṇādhikāyā rādhāyā anyeṣāmapi kā kathā || 24 || hratvā darpaṃ ca sarveṣāṃ prasādaṃ ca cakāra saḥ | kartā hartā pālayitā sraṣṭā sraṣṭuśca sarvataḥ || 25 || yaṃ stotumīśo nālaṃ ca pañcavaktraistu śaṃkaraḥ | stotuṃ nālaṃ caturvaktro vidhātā jagatāmapi || 26 || stotuṃ nālamanantaśca sahasravadanairaho | svayaṃ viṣṇurviśvavyāpī nālaṃ stotuṃ janārdanaḥ || 27 || mahāvirāṇna śakto'pi yaṃ stotuṃ parameśvaram | kampitā yasya purataḥ prakṛtiḥ paramātmanaḥ || 28 || sarasvatī jaḍībhūtā yaṃ stotuṃ parameśvaram | mahimānaṃ na jānanti vedā yasya ca nārada || 29 || ityevaṃ kathito brahmanprabhāvaḥ paramātmanaḥ | nirguṇasya ca kṛṣṇasya kiṃ bhuyaḥ śrotumicchasi || 30 || iti śrībrahmao mahāo śrīkṛṣṇajanmakhao uttarārdhe nāradanāo śrīkṛṣṇaprabhāva- varṇanaṃ nāma pañcapañcaśāttamo'dhyāyaḥ || 55 ||